Annar í Aþenu: agórillur

24. 7. 2015, 23:26

Gríska dramað sem er verið að spila í fjölmiðlum er milli lýðræðis og pólitíkur – rödd fólks gegn vilja ráðamanna. Það var því viðeigandi að byrja daginn í forngrísku agórunni – stóru félagsrými þar sem fólk stundaði lýðræði, verslun og spjall. Jafnvel meira viðeigandi: í dag er hún rústir einar, fyrir utan eitt hornið, þar sem risastór stóa var endurreist af Bandaríkjamönnum. Stóur voru röð af súlum með vegg á bakvið og þaki á milli, smá skuggsæld fyrir agórufarana. (Hún sést hægra megin á myndinni að ofan, en hof málmsmiðsins Hefaístosar er til vinstri.)

Agóran er eitthvað vesældarleg núna og lítið notuð fyrir rökræðu.

Hof Hefaístosar. Agóran er eitthvað vesældarleg núna og lítið notuð fyrir rökræðu.

Það var í agórunni sem Sókrates spurði alla í sífellu hvað þeim fannst og var að lokum drepinn fyrir ómakið. Það var í agórunni sem Aþeningar ákváðu hvað fyrir þá skyldi koma. Þeir sem ekki komu þangað að gera lýðræði voru álitnir “idíótar”. Þar voru ekki reistar styttur af kóngafólki – þetta var lýðræðisbletturinn.* Í dag er táknrænt að þýskir túristar séu meðal þeirra sem helst valsa þar um. Continue reading

Fyrsti í Aþenu

24. 7. 2015, 1:24

Um klukkustund eftir flugtak í Frankfurt, tíu kílómetrum yfir austurrísku ölpunum, í hálftómri smáþotu á leið til Grikklands, fór öll vélin að hristast. Óðmæltur flugstjóri sagði okkur að sitja kyrr með beltin spennt þar til við lentum í Aþenu. Eldingar blossuðu í steðjaskýjum vestanvið flugvélina. Flugfreyja gekk um og gaf matarpakka. Viðeigandi byrjun á ferðalagi til Grikklands.

Mesogeion-gata í Chalandri-hverfinu.

Mesogeion-gata í Chalandri-hverfinu.

Veðurspárnar lofa 34-38°C þá viku sem ég verð í Aþenu. Alþingi Íslendinga slítur störfum einmitt þegar veður til mótmæla verður bærilegt, en vandamálið hér er væntanlega öfugt. Yfir hádegið er varla líft hér fyrir hita. Einn heimamanna, sem ég talaði við áður en ég kom, sagðist hafa flúið borgina vegna kófsins. Continue reading

Góði dátinn Tsipras og þýski stjúpfaðirinn

23. 7. 2015, 13:44

Á reddit eiga sér stað áhugaverðar umræður um manneskjur sem eru annað hvort snillingar eða fávitar. Margir eru tilnefndir, til dæmis góði dátinn Svejk og Karl Pilkington, en stórfenglegasta týpan er að mínu mati Timothy Dexter. Hann lifði seint á átjándu öld og framkvæmdi eina hörmulega viðskiptaáætlun á eftir annarri, einsog að selja rúmvermi og lopavettlinga til Indlands, kol til helsta kolanámubæjar Bretlands auk þess að kaupa dollara þegar allt útlit var fyrir að Bandaríkin færu á hausinn. Öll viðskiptin gengu frábærlega – rúmvermarnir voru notaðir sem sleifar í melassaframleiðslu, vettlingarnir voru fluttir út til Síberíu, kolanámumenn fóru í verkfall einmitt þegar farmur Dexters kom að landi og Bandaríkin unnu frelsisstríðið, svo dollararnir ruku upp í verði.

Dexter skrifaði svo bók án greinarmerkja um breska aðalinn sem hann dreifði frítt, en vinsældir hennar urðu slíkar að hún var seld og endurprentuð í átta upplögum.

Í annarri prentun setti Dexter öll greinarmerkin í eftirmála, svo fólk gæti "sáldrað þeim að vild" í bókinni.

Í annarri prentun setti Dexter öll greinarmerkin í eftirmála, svo fólk gæti “piprað og saltað að vild”.

Það er erfitt að dæma um visku svona manna. Er hún engin, eða yfirmannleg? Er maðurinn fífl eða snillingur? Einmitt sú spurning hefur ásótt mig um forsætisráðherra Grikklands, Alexis Tsipras, frá því hann var kosinn útá það loforð að slútta niðurskurðaraðgerðum Evrópu í gríska ríkinu. Continue reading

Ríkið veðrast í burtu

19. 7. 2015, 12:38

Árið 1877 lýsti Friedrich Engels, besti vinur og hugmyndabrunnur Karl Marx, hvernig endilok ríkisins myndu bera að garði. Hann áleit ríkið verkfæri kúgandi stéttar hvers tíma, fyrst þrælahölda, svo lénsherra, nú kapítalista. Í byltingunni myndu hins vegar valdstólpar samfélagsins, framleiðslutækin, vera færð í hendur ríkisins, og engin valdastétt vera eftir:

…þannig deyr ríkið af sjálfsdáðum; stjórnun manna verður skipt út fyrir skipulagningu hluta. Ríkið er ekki afnumið – það veðrast burt.

Glæstar vonir

Engels.

Vindar allra átta
Þessa dagana má sjá aðra en skylda veðrun eiga sér stað – veðrun pólitískra áhrifa gagnvart markaðslögmálum. Þau litlu áhrif sem atkvæði hafa á gang mála í ríkjum verða fyrir þrálátu aðkasti markaðarins, þeirrar geðvondu skepnu. Pólitíkusar mæla áhrif orða sinna á hagtölur, engu síður en skoðanakannanir, og stjórnun mannanna víkur fyrir aðhlynningu markaðarins. Continue reading

Stöðnun eða volæði

25. 6. 2015, 15:14

Í París mótmæla leigubílastjórar netþjónustunni Uber, félagsmiðli sem leyfir manni að kaupa skutl. Þessi miðill mun augljóslega útrýma leigubílum, enda ódýrari og hagkvæmari. Þessu andmæla leigubílastjórar víða um heim, enda vilja þeir ekki verða atvinnulausir.

Þetta stríð vinnustétta gegn nútímavæðingu er ekki nýtt, og bendir á visst vandamál í kapítalisma sem reynir að vera mannúðlegur. Af sögunni má sjá að valið í kapítalisma stendur milli mannúðar og framþróunar: Annað hvort gerirðu óþarfar stéttir atvinnulausar eða bíður með nútímavæðinguna. En sagan sýnir líka að aðrar leiðir gera þetta val óþarft. Continue reading

Konur snúa á kapítalismann

19. 6. 2015, 15:13

„Mér finnst kon­ur hafa verið að bakka svo­lítið síðustu ár. Maður er far­inn að heyra oft­ar af því að kon­ur kjósi að vera í hluta­starfi eða jafn­vel að sleppa vinnu til að geta sinnt börn­um og heim­ili. Mér finnst marg­ar ung­ar kon­ur í dag ekki vera jafnstíf­ar á jafn­rétt­isprinsipp­um eins og mín kyn­slóð var á þeirra aldri. En auðvitað er ekk­ert víst að okk­ar aðferð hafi verið eitt­hvað rétt­ari en þeirra,“ seg­ir Ingi­björg Eggerts­dótt­ir, verk­efn­is­stjóri hjá Rauða kross­in­um.

Byltingin byrjar í hlutastarfi. Hér lítur út fyrir að kvenfrelsið hafi tekið fram úr sjálfu sér og slegið tvö veldi í einu höggi, veldi feðra og peninga. Meðan félagslegir verkfræðingar reikna út hvort við gætum nú öll unnið aðeins minna svo einhver tími gefist til lífs og fjölskyldu hafa umræddar konur greinilega tekið af skarið og gert þetta að yfirvaldinu forspurðu. Þar með hefur kvenfrelsið farið í hring, og snýst nú ekki lengur bara um frelsi til launavinnu, heldur einnig um frelsi frá henni.

Þeim sem þykir þessi þróun í átt til minni vinnu varhugaverð geta litið hýru auga aftur til iðnbyltingar. Þar var fólk svo heppið að fá að vinna í tólf til sextán tíma allt niður í barnsaldur, en það var á þeim tíma álitið algert lágmark, rétt einsog nú þykir varasamt að stytta hann úr átta tímum. Slíkt er þó bara eðlileg þróun. Sú röksemd hefur enda oft og lengi verið sett fram, að með aukinni framleiðni ættum við ekki bara að framleiða endalaust meira, heldur líka að vinna minna. Bertrand Russell hafði þegar árið 1932 haft orð á einmitt þessu.

Með þessari þróun, í átt til minni vinnu kvenna, losnum við sumsé við hinn leiðinlega misskilning að femínismi þurfi að snúast um að konur öðlist það frelsi sem karlar hafa, en þá skoðun hafa ráðstjórnir samfélagsins ýtt undir af ofsa. Frelsi karlanna er nefnilega frelsi til þess að geta skapað þægð fyrir stjórnvöld og peninga fyrir yfirmenn. Konur græða ekkert meira á því frelsi en karlar hafa gert, sumsé að geta betlað á nokkurra ára fresti til yfirmannanna um ögn hærri laun. Það má segja að raunverulegt frelsi fáist með því að karlar fari í kjóla, frekar en konur í buxur: að þeir eyði meiri tíma með börnunum, í eldhúsinu og náttúrunni, frekar en að konur eyði meiri tíma í vinnunni.

Bandaríkin heyja stríð vegna olíu

13. 5. 2015, 18:46

Fyrir stuttu skrifaði ég samantekt fyrir Stundina um uppruna ISIS. Þar fullyrti ég að í Miðausturlöndum þoli Bandaríkin ótrúlegar óvinsældir vegna gegndarlausra íhlutana sem áttu að tryggja stjórn þeirra og flæði olíu þaðan til iðnríkja.

Í athugasemd við greinina er þetta dregið í efa. Þar er réttilega bent á að Bandaríkin kaupa ekki mikið af olíu sinni frá Miðausturlöndum og að óvinsældirnar eru eldri en Íraksstríðið. Þetta er satt og rétt en segir þó ekki alla söguna, og gefur mér tækifæri til að reifa efni sem ekki passaði í upphaflegu greinina.

Fyrst ber að nefna álit mætra manna á innrásinni sjálfri nú þegar áróðursstríðinu er lokið. Ræðuhöfundur úr Bush-stjórninni sagði af Cheney og Ahmed Chalabi, síðar olíumálaráðherra Írak, að þeir hefðu „varið löngum stundum saman, að velta fyrir sér möguleikanum á Írak sem liti til vesturs: viðbótaruppsprettu olíu, annar valkostur fyrir Bandaríkin sem voru háð Sádi-Arabíu, sem var álitin óstöðug.‟ Bandaríski herforinginn John Abizaid, fyrrum yfirmaður CENTCOM, sagði í pallborði að „auðvitað snerist [Íraksstríðið] um olíu‟. Öldungardeildarþingmaðurinn Chuck Hagel, síðar varnarmálaráðherra Obama, lýsti því yfir að hvað sem fólk segði þá væru Bandaríkin „auðvitað‟ að berjast fyrir olíu. „Við fórum ekki [til Írak] fyrir fíkjurnar.‟ Alan Greenspan segist „leiður‟ yfir að það sé álitið pólitískt „óþægilegt‟ að viðurkenna „það sem allir vita: að Íraksstríðið snerist að miklu leyti um olíu.‟ Continue reading

Látum þá lemja konur annarstaðar

14. 1. 2015, 16:07

Þjóðernishyggja birtist í mörgum myndum. Iðulega fylgir henni þó einhver hugmynd um hreinleika, svosem um hreina tungu, hreint blóð, hreina náttúru eða jafnvel hreinan nautgripastofn. Þessa dagana, í baráttunni við íslamska eitrið, ber á annarri tegund hreinleika: hreinleika menningarinnar. Vestræn menning, sem allir vita að er besta menning í heimi, byggir á kristinni trú, rómversku réttarkerfi og grískri heimspeki. Íslam passar ekki þar inní, því “íslam er ófriðlegri en önnur trú og því þarf að hafa gætur á múslimum,” einsog þjóðþrifamaðurinn Jónas Kristjánsson kemst að orði. Continue reading

Bjartmarz, byssurnar og byltingin

21. 10. 2014, 15:55

Stuttu fyrir fall bankanna 2008, í september, fékk lögreglan símtal úr stjórnarráðinu. Var henni þar tilkynnt fyrirfram um hrunið og hún beðin að hafa varann á. “Lögreglan tók þessar upplýsingar mjög alvarlega, öðrum verkefnum var alfarið ýtt til hliðar og hófst þegar undirbúningur að viðbrögðum.” Lesa má um þetta sérkennilega forskot valdstjórnarinnar í MPA ritgerð Huldu Maríu Mikaelsdóttur Tölgyes frá 2010. Strax var tekin ákvörðun um “mjúka nálgun” gagnvart fyrirsjáanlegum mótmælum, fólk ætti um sárt að binda og ætti lögreglan að sýna því skilning. Þetta var ekki bara heilbrigð skynsemi, heldur var lögreglan einfaldlega ekki burðug til harkalegra aðgerða.

Um þessa nálgun var nokkuð almenn sátt, bæði meðal ráðherra, Ríkislögreglustjóra og lögregluforingjanna – en ekki alls staðar. “Gagnrýni kom fram innan lögreglunnar, einkum frá stjórnanda sérsveitar, að ganga hefði átt mun harðar fram gagnvart ólögmætum aðgerðum mótmælenda.” Sá stjórnandi var Jón F. Bjartmarz.

Í fjölmiðlum er nú fjallað um hríðskotabyssueign lögreglunnar. Þrátt fyrir fingrabendingar og vafstur um smáatriði er greinilegt að vopnvæðing lögreglunnar er staðreynd. Málsvari þessarar stefnu er Bjartmarz sjálfur, en hann hefur að minnsta kosti síðan 2012 mælt með að setja vopn í lögreglubíla.

Hulda María bendir á að að mati Stefáns Eiríkssonar “hefði verið stórhættulegt” að “beita harðari aðferðum”. Þetta má vel vera rétt. Við fáum þó aldrei að vita hvernig búsáhaldabyltingin hefði farið ef lögreglan hefði varist henni með hríðskotabyssur á lofti. En þökk sé hinni nýju byltingu, vopnabyltingu Hraunbæjar-Bjartmarz, fáum við kannski slíkt sjónarspil næst þegar kreppir að, næst þegar fólk dirfist að taka til eigin ráða.

Feðraveldið hreinsar Evrópu

12. 10. 2014, 20:12

Á morgun hefst stór tiltektaraðgerð í Evrópu. Í tvær vikur munu mörgþúsund lögreglumenn um alla álfuna ráfa um og leita að óevrópsku fólki, spyrja það um “þjóðerni, kyn, aldur” og “hvar og hvernig þau komust í Evrópu” og skrá “aðrar gagnlegar upplýsingar” um hvernig þau sluppu inn. “Ekkert mat er til um kostnað aðgerðarinnar, þar sem hvert land fyrir sig … ber kostnað af eigin þátttöku”, segir skipuleggjandinn – forseti ráðs Evrópusambandsins.

Aðgerðin ber fornrómverska heitið Mos Maiorum, það er Venjur Forveranna eða hreinlega Feðraveldið. Þessi drungalega nafngift er ekki útskýrð sérstaklega, enda er hvergi talað um aðgerðina opinberlega. Hún þykir kannski ekki merkileg, enda er þetta ekki fyrsta samevrópska aðgerðin gegn “ólöglegu fólki”. Raunar eru þær hálfsárslegur viðburður og hafa áður hlotið nöfn á borð við Hermes, Afródíta og Perkunas, sem allt eru vísanir í forna evrópska guði. Fólkið sem er handtekið í þessum guðlegu aðgerðum kemur flest frá stríðshrjáðum, spilltum og fátækum löndum – í Afródítu voru til dæmis flestir fanganna frá Afganistan og Sýrlandi. Continue reading