Drepinn af íslenskum stofnunum

20. 7. 2017, 17:20

Í gær hitti ég mann í strætó. Hann vinnur á verkstæði og er hraustlega vaxinn og vel til fara, var glaður að sjá mig. Við hittumst síðast árið 2015 og það tók mig svolítinn tíma að koma honum fyrir mig. Það var svosem ekki skrítið. Síðast þegar ég sá hann var hann á geðdeild. Sagan hans, saga margra í hans sporum, er saga mjög sérkennilegrar geðsýki. Þessi sýki er búin til af íslenskum stofnunum, og hún getur drepið.

Sjúkdómsvaldar
Sumarið 2015 dró vinur minn mig í litla blokk nærri Laugardalnum. Við gengum inn í sirka tíu manna stofnanavætt fjölbýli með vínylgólf og plöstuð blöð á veggjunum. Í herbergi á efri hæðinni sat fúlskeggjaður, þrútinn og niðurlútur maður sem rétt muldraði þegar við komum inn. Hann var með brunasár á handarbakinu, ör á framhandleggjunum eftir hnífskurð og sárabindi um aðra höndina. Hann lét sér fátt um finnast þegar vinur minn kippti fram höndinni hans til að sýna mér.

“Hann er brjálaður,” sagði vinur minn og benti á gluggann, sem hafði verið lokað með spónaplötu. “Braut gluggann, ég held hann hafi ætlað að hoppa út.”

Maðurinn á rúminu var íranskur hælisleitandi sem átti að brottvísa til Ítalíu. Vandamálið var hvað hann lét illa. Það gekk erfiðlega að afgreiða málið hans meðan hann hagaði sér svona. Ég sagði við vinn minn að ég vissi ekki hvað ég gæti gert. Hælisleitandinn var í sambandi við heimsóknaþjónustu Rauða krossins, lögfræðing og félagsþjónustuna og kunningja sína í Reykjavík. Það var bara eitt að: Útlendingastofnun ætlaði að brottvísa honum. Því gat hvorugur okkar breytt. Við fórum heim, heldur lúpulegir.

Nokkrum dögum síðar sendi vinur minn mér skilaboð: “Gæjinn sem við hittum á laugardag er kominn á spítala.” Í tvær vikur fréttum við ekkert. Svo þetta.

frétt

Ég fór til hans á geðdeild að komast að því hvað hefði gerst.

“Ég labbaði bara að húsinu, ýtti á dyrabjölluna, gekk til baka og hellti yfir mig bensíni. Mig langaði að tala við lögfræðing.” Hann var skýrmæltur en talaði lágt og látlaust. Hann var ekki ruglaður, bara niðurbrotinn. “Mig langar að drepa mig sérhverja sekúndu, sérhvern dag, sérhverja mínútu, dag, viku, ár.” Móttökurnar á Íslandi hefðu verið vondar. “Ég man eftir viðtalinu við Útlendingastofnun. Þau sögðu að þeim væri sama um mig, þau bæru ekki ábyrgð á mínu máli.”

Nú er auðvitað líklegt að þetta hafi verið stílfærð minning hans um viðtalið. Starfsmenn íslenskra stofnana segja venjulega ekki að þeim sé sama um þig í opið geðið á þér. En það sem skiptir mestu máli eru ekki orð, heldur gjörðir. Og einsog Þorsteinn Guðmundsson, staðgengill forstjóra Útlendingastofnunar, tilkynnti daginn sem fréttir bárust af sjálfsmorðstilrauninni: “Framganga sem þessi og önnur sjálfskaðandi hegðun hefur ekki áhrif á framgang eða úrlausn mála.”

Meðferðin
Bæði í máli þessa manns, sem og í öðrum málum, er mér oft sagt að sumt af þessu flóttafólki sé bara veikt á geði. Ekki sé við Útlendingastofnun að sakast. En er það rétt? Vinur minn, sem kynnti mig fyrir hælisleitandanum sem kveikti í sér, var sjálfur hælisleitandi á Íslandi forðum daga. Eftir langa málsmeðferð hafði Útlendingastofnun ætlað að brottvísa honum líka — og hann reyndi að fremja sjálfsmorð. Hann fékk síðar hæli, og náði eftir það skyndilegum og annars óútskýranlegum bata.

Andleg heilsa hælisleitenda er vissulega oft veikburða, ekki síst því margir þeirra eru á flótta undan hörmungum. Það er sérstök ástæða til að fara varlega með hana, og þessvegna var sjokkerandi að lesa þessi ummæli læknis á Facebook í júní í fyrra:

Ég hef sinnt mörgum flóttamönnum og hælisleitendum á Bráðamóttökunni. Þeir hafa verið með eins mörg mismunandi vandamál og Íslendingar, sumir verið veikir á líkama, aðrir á sál, sumir komið útaf litlu og aðrir mikið veikir, eins og Íslendingar sem leita til okkar. Öfugt við frjálst fólk hér í landi hefur þetta fólk þó þurft að ganga í gegnum strangt aðgangsferli til að komast til mín, einum man ég eftir sem kvartaði undan lífshættulegum einkennum í tvo daga áður en hann var aðstoðaður við að komast á Bráðadeildina. Honum var ekki trúað, honum var ekki hjálpað við að komast til okkar og ekki hafði hann fjárráð til að ferðast eða þekkingu á ferðamátum milli sveitarfélaga hér. Að minnsta kosti helmingur þeirra í þessum hópi sem ég hef sinnt hefur sagt þetta, þeim var ekki trúað og þeim gert erfitt að leita sér hjálpar. Þegar ég hringdi einu sinni fyrir skjólstæðing í símanúmer sem þeim var gefið upp til að hringja í vegna vandamála mætti mér íslensk rödd sem sagði þetta fólk alltaf vera að kvarta og gera sér upp veikindi.

Læknirinn skrifaði þessa færslu í tilefni af ákvörðun innanríkisráðuneytisins að loka á heimsóknir til heimkynna hælisleitenda. “Þessar heimsóknarreglur munu ýta undir mannréttindabrot hér og það mun verða mannslát á okkar allra ábyrgð,” skrifaði læknirinn.

Daginn eftir bárust fréttir af undarlegu sinnuleysi. Hælisleitandi í húsnæði Útlendingastofnunar á Grensásvegi hefði fengið hausverk. Öryggisvörður hússins hringdi í Útlendingastofnun en enginn svaraði, svo hælisleitandinn fékk verkjalyf og fór að sofa. Þegar hann vaknaði morguninn eftir var blóð á koddanum sem vætlaði úr eyrunum hans. Aftur var hringt í Útlendingastofnun, sem sagðist mundu bóka tíma hjá lækni. Þegar komið var á sjúkrahúsið var enginn tími á skrá og maðurinn sendur heim. Þar tóku vinir hans málin í sínar hendur, hringdu á sjúkrabíl og fengu honum loksins læknishjálp.

Einsog svo margt sem viðkemur Útlendingastofnun var hér einhver óútskýranleg gloppa á gráa svæðinu milli misskilnings, vanhæfni og skeytingarleysis. Ef til vill skall hurð nærri hælum, sem svo oft áður.

Afleiðingar
Í desember rættist svo spá læknisins. Hælisleitandi sem bjó á Víðinesi, einni af hinum fjarlægu skítugu flóttamannageymslum Útlendingastofnunar, var þunglyndur og vinir hans höfðu áhyggjur af honum. Þeir báðu öryggisvörð hússins og Útlendingastofnun að gera eitthvað í málunum. Ekkert gerðist. Maðurinn hellti bensíni yfir sig í anddyri hússins, kveikti í sér og hljóp út. Hann var fluttur á sjúkrahús en dó viku síðar af sárum sínum.

Hælisleitandinn var frá Makedóníu og hafði fengið höfnun hælisumsóknar sinnar, en flóttamenn þaðan eru sakaðir — meðal annars af forstjóra Útlendingastofnunar — um að skemma íslenska hæliskerfið með ósanngjörnum hælisumsóknum.

Það gefur ágæta mynd af stemmingunni á Víðinesi að í frétt Rúv af atburðinum var í framhjáhlaupi minnst á að “í hádeginu hótaði annar hælisleitandi að skaða sjálfan sig”. Hann hafi verið “fluttur á lögreglustöð”. Þannig eru nefnilega viðbrögð íslenskra stofnana ef útlendingar á flótta undan ofsóknum, stríði og fátækt þakka fyrir móttökurnar sem við gefum þeim með þunglyndi og sjálfsskaða: Við læsum þá inni og spyrjum þá hvern djöfulinn þeim gangi til með þessum dónaskap. (Stutt google-leit gefur til kynna að fólk sem sækir um hæli hefur ítrekað reynt að kveikja í sér á Íslandi, bæði í geymsluhúsnæði Útlendingastofnunar, fyrir utan stofnunina sjálfa og við húsnæði Rauða krossins.)

Eftirmálar
Það síðasta sem íranski hælisleitandinn sagði við mig á geðdeildinni var: “Óskir, von, framtíð, líf, þýðir ekkert fyrir mér. Það er brandari í mínum eyrum. Framtíð… ég get ekki almennilega séð það fyrir mér.”

Á meðan hann var á geðdeild braust Útlendingastofnun inn til hans og flutti dótið hans annað. Þeim þótti réttara að hann byggi í öðru húsi í Hafnarfirði. “Þeir fóru heim til mín, mega þeir það?” spurði hann blaðamann í kjölfarið. “Af hverju gerðu þeir það? Má ég ekki eiga mér neitt rými út af fyrir mig?” bætti hann við. “Það er ótrúlegt virðingarleysi að farið sé inn á heimili mitt og rótað í eigum mínum. Þarna er er komið fram við mig eins og ég sé ekki manneskja heldur dýr… eða eins og ég sé bara dauður. Hvernig geta þeir gert þetta? Má þetta í alvörunni á Íslandi?”

Honum var synjað um hæli síðar um haustið, fékk áfall og var aftur lagður inn á spítala. Hvernig honum tókst loks að fá landvistarleyfi veit ég ekki. Það eina sem ég veit er að eftir að hann mátti vera hér hætti straumurinn af þunglyndispóstum á Facebook. Það birti yfir, hann var brosandi á myndum, snyrtilegur og hamingjusamur. Einsog vinur minn, sem fékk hæli eftir að hafa verið á barmi sjálfsmorðs fyrir hálfum áratug, og varð að heilbrigðum og fyndnum Íslendingi. Einsog annar vinur minn, sem hætti að borða og drekka þegar öllum vinum hans var brottvísað og var tvisvar lagður hálfmeðvitundarlaus á sjúkrahús. Hann er glaður og reifur í dag. Þeir læknuðust allir eftir að Útlendingastofnun hætti við að brottvísa þeim. Það þarf sérstaka sort af þvermóðsku til að sjá ekki orsök batans.

Útlendingastofnun, með löggjafann að baki sér, eignar sér flóttamenn sem sækja um hæli á Íslandi. Meðan þeir eru hér hefur hún líf þeirra og geðheilsu í höndum sér. Í stað þess að sýna alúð og nærgætni sviptir hún þá vilja og virðingu, frelsi og reisn. Hún eyðileggur líf þeirra af sláandi skeytingarleysi. Hún hótar þeim af járnharðri reglufestu að þeim verði brottvísað — örlög sem margir flóttamenn setja dauðanum að jöfnu. En það kemur starfsfólki Útlendingastofnunar ekki við. Hælisleitendur skulu passa í hennar eyðublöð, lagadálka og vinnuferla. Ef þeir kreistast, kremjast og drepast í leiðinni er það ekki tilefni til neinnar naflaskoðunar. Bara þjappa hópinn, segja í fréttatilkynningu að ekkert muni breytast, og halda áfram þar sem frá var horfið.

026B74289C4A55F2D5CF5D9E8226460661104BA193719531282E5B4117CAEA1A_1600x900

Föstudagsviðtal um illsku

25. 6. 2017, 22:40

Í fyrra tók Fréttablaðið Kristínu Völundardóttur, forstjóra Útlendingastofnunar, í “föstudagsviðtal“. Þessi viðtöl eru pallborð efri millistéttarinnar til að tjá áhyggjur sínar, almennum lesendum fríblaðsins til góða, og Kristín olli ekki vonbrigðum. Hjarta landvarðarins var á borðið lagt. “Rætin umfjöllun hefur djúp áhrif á okkur,” sagði hún fyrir hönd starfsfólks Útlendingastofnunar. Þau væru manneskjur, ekki vélar. En mótlæti gerði hópinn bara sterkari. “Við erum samrýnd og þetta þéttir okkur.”

Hún reifaði í löngu máli hið þakkarlausa starf sem kerfisbundin brottvísun flóttamanna er — og jú, það er örugglega mjög vont að vera svona illa liðin. Ég man ekki hvort einhver hælisleitandi hafi verið tekinn í sambærilegt “föstudagsviðtal”, en eflaust gætu flóttamennirnir og fólkið sem brottvísar þeim veitt hvert öðru huggun og skilning gegn þeirri tortryggni og útskúfun sem mætir þeim í samfélaginu.

Þar sem þessi viðtöl voru eðli málsins samkvæmt öll birt rétt áður en fólk byrjaði helgina var reynt að halda þeim á hressu nótunum, svo Kristínu var leyft að fleygja fram gagnrýnilaust staðhæfingum einsog “stefna útlendingalaga er ekkert hörð,” og forvitnilegum frösum einsog “það er ekki vilji okkar eða einbeitt stefna að vera vond.” Í staðinn fyrir að spyrja nánar hvaða merking lægi í þessum orðum, þá var hún spurð hvort það væri ekki “erfitt að neita fólki um að skapa sér betra líf?” Ojú, svaraði hún, “það er alltaf erfitt.”

Kannski það sé sjálfhverfa af þessu tagi sem beindi athygli hennar frá því að nær allir skjólstæðingar hennar þola ekki Útlendingastofnun. Í vetur reyndi stofnunin að meta stöðu flóttamanna í sinni umsjá, en bara 15% svöruðu könnuninni. Fólk þorði einfaldlega ekki að segja frá högum sínum “af ótta við að svör þeirra færu lengra eða væru notuð gegn þeim.”

Íslendingum líkar stofnunin ekki heldur — hún nýtur minnst trausts allra réttarfarsstofnana ríkisins.

Fyrir þá sem hafa prófað að eiga í langvarandi samskiptum við stofnun Kristínar er þetta ekki skrítið. Orð, rök, skynsemi og samúð hafa ekkert með málin að gera í Skógarhlíð 6. Í besta falli er tekið mark á pappírum úr opinberum stofnunum. Þetta gerir fólk vitfirrt af armæðu og örvæntingu, því nær allt lífið þeirra — sérstaklega fólks sem kemur utanfrá Evrópu — er ekki skráð opinberlega. Þær umsóknir og pappírsmartraðir sem við þekkjum öll eru paradís hjá umsóknum um hæli og dvalarleyfi hjá UTL.

Skjólstæðingum stofnunarinnar er haldið frá heilbrigðisþjónustu og lögreglan hefur brotist inn til þeirra að gá hvort þau séu að fela peninga eða skilríki. Þegar kaldranalegt viðmót og lélegt menningarlæsi starfsmanna bætist við, svo ekki sé minnst á ákvarðanir sem markast af vanhæfni eða skeytingarleysi, þá er ekki að furða að þessi stofnun njóti varla trausts nokkurs manns. Og þegar viðhorfið innangarðs er einsog í umsetnu virki, þar sem hópurinn stendur saman gegn bæði Íslendingum og útlendingum, er ekki skrítið að þessi stofnun sé í íslensku samfélagi líkt og eitraður fleinn.

Þetta væri svosem bara útí bláinn og innantómar vangaveltur ef ekki væri fyrir yfirstandandi mál Eugene og Regínu, foreldri barna sem fæddust hér á landi. Að forminu til er þetta svipað málum Tony Omos (lekamálið) og Paul Ramses (flugvallarmálið). Einsog fyrir áratug síðan er verið að splitta upp svörtum fjölskyldum og fleygja saklausu fólki í buskann (ekki af einbeittri vonsku, samkvæmt föstudagsviðtalinu, og samkvæmt stefnu sem er “ekki hörð”). Einsog í hin skiptin er byrjað að reifa, stundum í fjölmiðlum, hvort karlinn hljóti ekki að hafa verið glæpamaður, enda virðast sumir eiga erfitt með að ímynda sér svartan mann sem er ekki krimmi.

Kannski er þetta, einsog Kristín segir, ekki allt illska. Kannski skrifast mikið af þessu á slöpp vinnubrögð. Sögur af vanhæfni Útlendingastofnunar hafa borist mér frá fyrrum starfsmönnum, íslenskum lögfræðingum og úr sænsku útlendingastofnuninni — og auðvitað hef ég getað séð getuleysið í beinni útsendingu með því að horfa á eina skrifræðiskatastrófuna á fætur annarri breiða úr sér fyrir framan nefið á mér undanfarin ár. (Nú síðast var manni brottvísað til Ítalíu, því yfirvöld þar “báru ábyrgð á málinu hans.” Á flugvellinum úti sagði ítalska lögreglan að það væri rangt, og sendi hann til Íslands aftur.) Útlendingastofnun hefur kallað yfir sig allt það vantraust sem henni er sýnt sjálf, með eigin starfsháttum, með því að vera viljugur og stundum ákafur framkvæmdaaðili ömurlegrar löggjafar. Þegar hingað er komið við sögu er mér eiginlega sama hvort þetta sé vanhæfni — svona vanhæft fólk er illt ef það lætur ekki af störfum.

Þessi langi útúrdúr frá föstudagsviðtalinu er til að setja upphafleg komment forstjórans í samhengi — forstjórans sem er með 1,34 milljónir á mánuði í laun, forstjórans sem er með íslenskt vegabréf og þarf ekki að óttast brottvísun eða fyrirvaralausa handtöku um miðja nótt eða húsleit eftir földum peningaseðlum. Manneskja í þessari stöðu hefur ekki efni á að kalla sig fórnarlamb.

Þegar fólk spyr sig: Hvernig geta embættismenn verið svona grimmir? þá er svarið kannski bara að þeir vita ekki hvað þeir eru að gera, og eru of uppteknir af pappírum og sjálfum sér til að komast að því. Kærunefnd útlendingamála fékk nýverið leyfi til að dæma um mál útlendinga án þess að tala við þá fyrst, og dómstólar hafa lengi réttað yfir flóttamönnum sem hefur þegar verið brottvísað. Þetta er systematísk hunsun sem lög og embættismenn viðhalda af miklum móð. Það er einfaldara að vera ógeðslegur við fólk ef þú þarft ekki að tala við það — og lögreglan, sem þarf að tala við fólkið, vísar til úrskurða embættismannanna. Þetta snilldarlega fyrirkomulag læsir hringekju ábyrgðarfirringarinnar í sessi. Allir eru stikkfrí. Skeytingarleysið er kerfisbundið.

En þetta leiðir sumsé allt að því sem ég hef verið að hugsa síðustu daga, og ætlaði í rauninni að segja: Mér var kennt fyrir löngu að kalla ekki aðrar manneskjur vondar. Ég er ekki viss að það hafi verið rétt. Mér finnst bara hreint ekki það langt milli skeytingarleysis og illsku.

photo-wide

Saga lögreglunnar og andstæðinga hennar

14. 6. 2017, 12:50

Sumarið 2017, tveimur mánuðum eftir að sérsveit ríkislögreglustjóra fékk nýja búninga og bíla, var ákveðið að hún myndi spóka sig á þjóðhátíðardaginn með hlaðin vopn. Dagur kandífloss, blöðrugleði og innihaldslausra hátíðarávarpa fengi núna líka að vera áminning um hvað heimurinn er vondur staður að búa í. Friðsælasta land heims, tilkynntu yfirmenn lögreglunnar, væri miklu hættulegra en nokkurt okkar gerði sér grein fyrir. Huldar ógnir tengdar flóttafólki, innflytjendum og jafnvel túristum steðjuðu að okkur.

Það sem fylgdi ekki sögunni var hinn langi aðdragandi þessarar ráðagerðar og valdataflið sem bjó ríkislögregluna til. Lögreglan á Íslandi spratt upp sem öryggisgæsla stórfyrirtækis og hefur uppfrá því verið nátengd flokki verslunarmanna. Höfundar lögreglunnar og hugmyndafræðingar, varaliðar hennar og verndarar, hafa verið úr þeim flokki. Þeir hafa svo aftur starfað undir hennar verndarvæng gegnum súrt og sætt og reynt að tryggja með henni “að ríkisvaldið gæti haft í fullu tré við sérhvert árása- og ofbeldislið í landinu,” í orðum Ólafs Thors. Í víðum skilningi er hún því pólitískt afl, og hlutverk hennar í gegnum söguna hefur verið þrungið pólitískri merkingu. Þetta er sagan af því hvernig það hlutverk varð til og hversu mörg okkar hafa, í augum yfirvalda, tilheyrt árása- og ofbeldisliðinu sem lögreglan ver samfélagið fyrir.

Stórfyrirtæki í Reykjavík
Á átjándu öld var blússandi góðæri í Reykjavík. Skúli Magnússon og fjárfestar tengdir honum höfðu keypt stórar græjur, “Innréttingarnar”, til að vefa ull og vinna tau. Að sanníslenskum brag voru græjurnar passlega stórar fyrir tíu sinnum stærri þjóð og Innréttingarnar fóru fljótlega á hausinn. Í millitíðinni varð til dálítil siðmenning í Reykjavík, með þeirri drykkju, kynsjúkdómum og fátækt sem henni fylgja. Fólk sem stal sér til matar í harðæri var sent í þrælahald til Danmerkur, eða drepið af sýslumönnunum ef þeir tímdu ekki uppihaldi meðan beðið var eftir skipi.

Til að verjast flónsku, örbirgð og fíflaskap almennra borgara réðu forsvarsmenn Innréttinganna tvo öryggisverði. Þeir skyldu rölta um götur bæjarins á næturnar með gaddakylfur og yfirheyra alla sem þeir sáu, jafnvel sekta þá sem óvarlega fóru með ljóskerin sín. Þessi þungavopnaða öryggisgæsla stærsta fyrirtækis landsins var okkar fyrsta lögregla.

Vaktari með verkfærið sitt. Myndin var teiknuð 1848 af Albertus van Beest og er geymd í Þjóðminjasafninu.

Vaktari með verkfærið sitt. Myndin var teiknuð byltingarárið 1848.

Vöktun borgarinnar þessi ár var flestum til ama nema verslunarmönnum, sem héldu henni stundum úti á eigin kostnað eftir að Innréttingarnar fóru á hausinn. Eftir því sem á leið tókst þó hægt og bítandi að pranga henni uppá hið opinbera, sem tók að innheimta skatta af ótrúlega óviljugum almenningi til að standa undir henni.

Lögreglumenn í Reykjavík voru fyrstu öldina flestir drykkjumenn, slæpingjar og skálkar. Einn þeirra bjó í “hneykslanlegri sambúð” með maddömmu nokkurri Bagger, seldi áfengi í tráss við lög og hélt píuböll þar sem hann spilaði undir á flautu. Var hann að lokum rekinn. Annar átti það til að berja á föngunum sem hann hafði að atvinnu að gæta og endaði á að drepa einn þeirra með barsmíðum. Fangelsisstjórnin bað honum vægðar, enda þótti þetta ekki sérlega voðalegt, og hélt hann því starfinu.

Lækjartorg 1874. Borgin var og hefur alltaf verið alræmd fyrir lauslæti og sukk, en allir á myndinni virðast vera að haga sér, enda hátíðisdagur.

Lækjartorg 1874. Borgin var og hefur alltaf verið alræmd fyrir lauslæti og sukk. Allir á myndinni virðast þó vera að haga sér, enda hátíðisdagur.

Helstu störf lögreglunnar voru í þá tíð að vernda betri borgara og verslanir fyrir þjófum og eldi, passa að fólk væri ekki í Reykjavík án leyfis og að keyra ofdrukkna menn uppí svartholið í “drykkjumannakerrunni”. Þetta tók að breytast um aldamótin 1900 þegar íbúum bæjarins fjölgaði stórum. Sjávarútvegur tók kipp og stétt útgerðarmanna varð til. Hatrömm stéttabarátta var háð með tíðum verkföllum, þar sem lögreglan varði atvinnuveitendur gegn kröfum verkamanna. Kallaði hún oft til varalið, enda fámenn sjálf. Þegar lögreglumennirnir sjálfir kröfðust kjarabóta voru þeir iðulega reknir.

Brottvísun
Árið 1921 varð svo undarlegt uppbrot í þessari þróun. Ritstjóri Alþýðublaðsins hafði heimsótt Sovétríkin og komið heim með ættleiddan rússneskan strák. Þegar kom í ljós að strákurinn var með augnsjúkdóm sem gat smitast taldi yfirvaldið að honum væri best fyrir komið í öðru landi, og reyndi að fjarlægja hann frá Ólafi. Hann varðist með vinstrisinnuðum félögum sínum og hratt lögreglu á brott. Aftur var reynt með 65 manna varaliði sem tókst að brjótast í húsið og draga út strákinn, en í slagsmálum við varnarliðið náðist strákurinn inn í hús aftur.

Nú þótti lögreglustjóra nóg komið. Verslunarmönnum hafði þótt volæðislegt að horfa uppá veiklulega framgöngu lögreglunnar og hjálpuðu þeir að manna varalið sem tók undir sig Iðnó. Það taldi hálft þúsund manns. Lokað var á síma Ólafs. Liðið ruddist inn og handtók húsráðendur og strákinn. Honum var brottvísað og Ólafur settur í gæsluvarðhald.

Fjórir Gúttóslagir
Kreppan mikla tók sig svo upp á Íslandi um 1930. Atvinnulausum fjölgaði, en þeir fengu engar bætur og upphófust nokkrum sinnum slagir milli áhorfenda og lögreglu í fundarhúsi bæjarstjórnar um hvort bærinn ætti að bjóða atvinnulausum bótavinnu. Einn bæjarfulltrúanna sem stóð í vegi fyrir því var Jakob Möller.

Jakob Möller var ekki bara bæjarfulltrúi og alþingismaður Sjálfstæðisflokksins, heldur líka eins manns Fjármálaeftirlit síns tíma. Hann var rekinn úr því embætti fyrir að gera “verra en ekki neitt” árið 1934. Það var á allra vitund að “Jakob var óhæfur í starfið og embættið stofnað sem bitlingur fyrir hann”, enda hafði hann “ekki einu sinni reynt að hafa eftirlit með bönkunum” og “í stærstu stofnunina, sem hann átti að endurskoða, Landsbankann, [hafði] hann ekki komið í 3 ár, samkvæmt frásögn sjálfs bankaráðsins.” Fyrir þetta hafði hann þegið frá ríkinu sautján þúsund krónur á ári, sem var meira en ráðherrakaup.

Nokkrum árum seinna var Jakob orðinn fjármálaráðherra Hermanns Jónassonar.

Fimm árum seinna var Jakob orðinn fjármálaráðherra.

Meðan á fyrsta Gúttóslagnum stóð æpti Jakob yfir múginn að svona nokkuð myndi ekki hafa nein áhrif á afstöðu sína til bótamála. Slagirnir höfðu hins vegar mikil áhrif á lögreglustjórann, sem fór að draga sér varalið úr bænum til að vernda fundina, líkt og hann hafði gert í baráttunni gegn verkföllum. Fór söfnun varaliðsins þannig fram að yfirlögregluþjónn gekk um bæinn með félagatal Sjálfstæðisflokksins og bað Sjálfstæðismenn og Heimdellinga að berjast með sér gegn verkfallsliðum og atvinnuleysingjum. Hjálparsveinarnir fengu þá kylfur, armbönd og búninga, allt eftir því hvað var til í skápum löggunnar.

Slagirnir á bæjarstjórnarfundunum héldu áfram og náðist sumarið 1932 loks að knýja fram atvinnubótavinnu. Atvinnulausum fjölgaði þó stöðugt og í nóvember hugðist bæjarstjórnin lækka kaupið í vinnunni til að standa undir henni. Það þurfti auðvitað að vera hinn peningaplokkarinn Jakob Möller, af öllum mönnum, sem mæltist fyrir lækkun bótanna fyrir fullu húsi atvinnuleysingja og aktívista. Órói varð að slagsmálum og lögreglustjórinn, Hermann Jónasson, kallaði til alla lögregluþjóna bæjarins. Sjálfur stakk hann hins vegar af uppá skrifstofu að gegna öðrum störfum.

Nær allt lögreglulið bæjarins lá óvígt eftir slaginn. Ríkisstjórninni brá í brún. Hún borgaði sem snarast það sem borgina vantaði uppí atvinnubótavinnuna. Síðan var tekið til hendinni. Ólafur Thors sagði að nú ætti “að gera út um það” hvort ríkið ætti “að standa eða falla.” Byssur, hjálmar og táragas voru keypt fyrir lögregluna, öll vopn fjarlægð úr búðum bæjarins, forsprakkar mótmælanna dæmdir til sekta og fangelsis og fjárframlög til lögreglunnar aukin sem nam 13 manna kaupi. Bæjarstjórnarfundirnir voru eftir þetta haldnir á efstu hæð Eimskipafélagshússins, svo betur mætti verja þá. Andvirði nokkurhundruð milljóna nútímakróna var eytt í stórt varalögreglulið til tveggja ára. Loks var ríkislögregla sett á fót.

Hús Eimskipafélagsins.

Hús Eimskipafélagsins.

Sjálfstæðismenn sögðu fólk þurfa að skilja að það þýddi ekkert að mótmæla ríkisvaldinu. Þegar Hermann Jónasson varð forsætis- og dómsmálaráðherra nokkrum árum síðar réð hann nýjan lögreglustjóra sérstaklega til að aga íslenska lögreglumenn og hefja njósnir gegn óvinum ríkisins.

Ríkið ætlaði ekki að láta undan kröfum mótmælenda aftur.

Ísland í NATO
Þann 30. mars árið 1949 átti Alþingi að samþykkja inngöngu Íslands í NATO, hvað sem almenningur tautaði og raulaði. Stór hópur fólks hittist við Miðbæjarskólann og gekk á Austurvöll til að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Bjarni Benediktsson, sem sat innandyra, var ekki á þeim buxunum. Hann hafði skipað nasistann Sigurjón Sigurðsson í embætti lögreglustjóra í Reykjavík tveimur árum fyrr, og Sigurjón stóð nú vaktina. Hann hafði hlerað síma aktívista og sósíalista um allan bæ og hafði safnað Sjálfstæðismönnum í varalið gegn kröfugöngunni.

Ekki stíga á grasið.

Þingið hafnaði beiðninni um þjóðaratkvæðagreiðslu og mótmælendur tóku að grýta þinghúsið. Lögreglumenn og varalið streymdu út með kylfur á lofti. Slagsmál upphófust, táragasi var skotið yfir Austurvöll og mótmælendur flæmdir burt frá þinghúsinu. Ísland gekk í NATO fimm dögum síðar.

Dagurinn þegar vitstola hvítliðaskríll réðst á tryllta kommúnista, þegar Ísland gekk í "varnarbandalag lýðræðisþjóða" með því að skjóta táragasi að fólki sem vildi greiða atkvæði um það.

Vitstola hvítliðaskríll ræðst á tryllta kommúnista. Forsíður flokksblaða daginn eftir.

Þrátt fyrir þessa velheppnuðu vörn gegn lýðræðinu óttuðust yfirvöld frekari uppreisnir og stofnuðu sérstaka öryggisdeild lögreglunnar til að njósna um óvini sína í röðum almennings. Safnaði Sigurjón miklum gögnum um þá, en brenndi megnið af þeim í götóttri olíutunnu vorið 1976 þegar hann taldi sig eiga betra embætti í vændum.

Ómerkilega fólkið
Þegar nær dregur okkar tímum virðast samskipti lögreglu og almennings breytast. Þar sem áður voru grimm og blóðug átök eru nú kyrrlátar mótmælagöngur. Þetta er álitið til marks um þroskaða (ef ekki ofþroskaða) lýðræðishefð Íslendinga. Hvergi kemur þetta skýrar fram en í verkföllum. Þau voru áður blóðug barátta, verkfallsverðir þurftu í alvörunni að beita valdi til að halda þeim við. Slík verkföll voru mýmörg í kreppunni miklu, og jafnvel árið 1955 lokaði sex vikna verkfall tólf stéttarfélaga á allar samgöngur til og frá landinu. Grjótgarðar voru hlaðnir á vegina sem liggja úr borginni. Verkfallsverðir voru miklu fleiri en lögreglumenn borgarinnar. Svona gerist ekki lengur. Í nýliðnu verkfalli framhaldsskólakennara var, til dæmis, einn verkfallsbrjótur. Hann gafst upp um leið og hann var beðinn að hætta. “Ég hlýddi því bara,” sagði hann.

Það er engu líkara en við séum öll orðin börn. Við eigum ekki bara að hlýða “leikreglum” lögreglunnar, heldur eigum við líka að fá hjá henni leyfi fyrir mótmælum og hætta þeim þegar hún segir. Þegar við gerum það ekki megum við búast við skömmum. Lögreglan er okkar einkennisklædda fóstra.

Þegar samband lögreglu og mótmælenda verður einsog milli leikskólabarna og kennara gerast skrítnir hlutir ef mótmælendur hætta að hlýða. Vorið 2008, þegar vörubílstjórar reyndu (líkt og 1955) að loka einni götu úr bænum, tók lögregluna bara nokkra klukkutíma að fá nóg. Gjörningurinn og viðbrögðin vöktu svo mikla undrun að bein sjónvarpsútsending var frá staðnum allan daginn.

Þegar umhverfisverndarsinnar reyndu að stöðva með berum höndum smíði Kárahnjúkavirkjunar brást lögreglan jafnvel stífar við. Mótmælendurnir voru eltir af lögreglu, óeirðalögreglu og sérsveit um allar trissur, handteknir gegndarlaust, lögreglan laug að þeim og um þá og öllum útlendingum í hópnum var hótað með brottvísun, þar af einni konunni fyrir að “ógna grundvallargildum samfélagsins”.

Hér má sjá myndband af verði laganna að refsa konu úr Saving Iceland fyrir að skvetta skyri með því að lemja höfði hennar ítrekað í götuna, á meðan félagi hans slær með kylfu alla sem reyna að hjálpa henni.

Þegar þörf krefur hafa yfirvöld ekki vílað fyrir sér að láta lögregluna banna mótmæli algerlega. Í eitt af þremur skiptum þar sem ríkið bauð hingað til lands kínverskum mannréttindabrjótum þurfti að passa að þeir þyrftu ekki að sjá mótmælendur. Vissulega voru gestirnir með fjöldamorð, nauðganir og pyntingar á samviskunni, en þeim myndi sárna gagnrýni. Því voru mótmælendur umkringdir og áreittir og stundum hreinlega handteknir af lögreglunni.

Lögreglan myndar mannlegan múr svo ekki sjáist í örfáa mótmælendur. Bíll og rúta voru líka höfð til taks sem skermir.

Lögreglan myndar Kínamúr svo ekki sjáist í örfáa mótmælendur.

Það er hægt – ekki gefast upp
Allar þær aðgerðir voru barnaleikur miðað við veturinn 2008-9, þar sem mótmælt var af slíkum móð að lögreglan var nærri því knésett. Yfirmenn lögreglunnar höfðu snemma tekið ákvörðun um “mjúka nálgun”, fyrst og fremst því þeir áttu ekki mannafla og tæki til annars. Óþreyja almennra lögreglumanna þennan vetur var þó greinileg. Einn lögreglumaður sagði um vörubílamótmælin að lögreglan hefði örugglega bara verið grýtt uppá “sportið” og fólk “hafi ekki fattað hvað var í gangi” þegar hún vildi rýma svæðið. Stuttu eftir búsáhaldabyltinguna sagði annar: “Ég sá þetta fyrir mér eins og uppeldi á óþekkum krakka. Honum var alltaf hleypt einu skrefi lengra eins og litlir prakkarar gera.”

Um “mjúku nálgunina” var þó nokkuð almenn sátt meðal ráðherra, ríkislögreglustjóra og lögregluforingjanna – en ekki alveg alls staðar. Stjórnandi sérsveitar vildi að mun harðar yrði gengið fram gegn mótmælendum. Sá stjórnandi var Jón F. Bjartmarz. Eftir búsó-mótmælin hóf hann máls á því á opinberum vettvangi að vopn yrðu sett í lögreglubíla. Haustið 2014 varði hann svo þá ákvörðun lögreglunnar að flytja inn í leyni, án opinberrar umræðu, hundruð vélbyssa frá Noregi. Það virtist ekki draga úr honum að sérsveit hans sætti þá sérlegri athugun fyrir að hafa nýverið drepið almennan borgara í fyrsta skipti.

h_02567301

Eftir ótrúlega klaufskt vafstur í fjölmiðlum, þar sem aldrei komst á hreint hver hafði gefið leyfi fyrir byssukaupunum og hvort (eða hvað) átti að borga fyrir þær, var ákveðið að skila þeim “við fyrsta hentugleika”. Hvort það hafi nokkurntímann gerst er ósvöruð spurning. Lokaorð Jóns F. Bjartmarz í þessari flausturslegu fjölmiðlarimmu voru: “Þörf lögreglunnar á vopnum er óbreytt og hefur í reynd aukist,” reynt yrði að afla þeirra með öðrum og, að því er virtist, löglegri leiðum.

Þau kunna sig
Íslendingar hafa nú vanist notkun piparúða og harkalegra aðgerða gegn mótmælendum. Þessar aðgerðir hafa verið aðlagaðar venjum og sjálfsmynd landsins. Fyrir líflegustu aktívista vetursins 2008-9 var líka framkvæmd sérleg ögunarlexía. Í áður leynilegri samantekt Geirs Jóns um lögregluaðgerðir vetrarins er því lýst hvernig fylgst var með anarkistum “maður á mann” og hvernig ákveðið var að “kippa þeim úr hópnum” í mótmælum. Þegar mótmæla átti NATO eftir veturinn og almenn þátttaka í útistöðum hafði minnkað komu, í orðum konu sem var á staðnum, “löggan og sérsveitin og [tóku] reiðina sem dvaldi í þeim eftir búsó út á þeim sem mættu.” Þetta mynstur átti eftir að endast langa hríð. Árið 2011 réðust lögreglumenn á frívakt á tvo nímenninga á Laugavegi. Þegar hótað var að hringja í lögregluna svöruðu árásarmennirnirmeð hinum ódauðlega frasa: Við erum lögreglan.

Annar hópur sem í mótmælaleysi síðustu ára hefur fengið að kenna á lögum og reglu er fólk sem hlustar á tónlist utandyra. Eftir hina kaldhæðnislega titluðu Extreme Chillfest 2015 mátti lesa eftirfarandi atvikalýsingar:

Erlendir ferðamenn voru beðnir um að yfirgefa strætóinn á meðan lögreglan hélt Íslendingunum eftir. Síðan fóru þeir að leita á öllum Íslendingunum. … [Stúlka segir að frænka hennar] hafi verið látin strippa fyrir framan lögregluna … „Það er verið að snúa fólk niður og setja það í handjárn á tjaldsvæðinu!“ … Síðan komu stelpur til okkar upp í miðasölu frá tjaldstæðinu en þær grétu og skulfu af hræðslu vegna þess hvernig lögreglan kom fram. … Farið var inní tjaldið mitt án heimildar og án þess að nokkur hafi verið þar … Við tókum á móti fjölda fólks í áfalli í anddyri hátíðarsvæðisins sem treysti sér ekki aftur á tjaldsvæðið sökum ágangs og valdníðslu lögreglumanna … ég er búin að vera hrædd og stressuð í 34 klukkutíma eða frá því að terrorisminn byrjaði…

Eftirköst hátíðarinnar; fundur með þolendum og átakanlegar frásagnir, minntu frekar á afleiðingar gíslatöku en lögregluaðgerðar. Venjulega tengir maður vegatálma, gerræðislegt áreiti, flokkun fólks eftir þjóðerni og stöðugt lögreglueftirlit við stríð eða alræði. Sumarið 2015 voru 200 manna slökunarhátíðir útí sveit tilefni líka. Þetta var ekki hlutlaus armur laganna, heldur göturéttlæti, skáldað á staðnum af lögreglunni.

Mótmæli gegn ofbeldi lögreglunnar á Ísafirði í fyrra. Margir þorðu ekki að mæta af ótta við að það bitnaði á málsmeðferð þeirra hjá embættinu.

Mótmæli gegn ofbeldi lögreglunnar á Ísafirði í fyrra. Margir þorðu ekki að mæta af ótta við að það bitnaði á málsmeðferð þeirra hjá embættinu.

Af einhverjum ástæðum eru afbrot ekki nefnd sínum réttu nöfnum þegar yfirvöld stunda þau. Fingur lögreglumanna eru af sömu sort og fingur annarra manneskja, en þegar þeim er troðið í leggöng konu sem segir “nei” er það ekki nauðgun heldur líkamsleit. Ekki er refsað fyrir þannig nauðganir, heldur borgar ríkið þolandanum úr skattsjóðum fyrir þau, einsog peningar bæti nokkurn skapaðan hlut – og það er þá sjaldan sem bætur fást yfirhöfuð, en fjöldinn allur af þolendum lögreglunnar þorir ekki að fá lögreglumenn kærða, eða getur það ekki.

Kannski ástæðan sé einmitt sú að sá sem býr til lögin getur ekki verið glæpamaður. Lögreglan sé yfir lögin hafin. Þannig vangaveltur eru ekki séríslenskt fyrirbæri. Þeim sem langar að lækna þetta vandamál með löggjöf væri hollt að líta til annarra landa. Víðast hvar fær lögreglan tiltölulega frjálsar hendur, svo lengi sem hún verndar ríkið í leiðinni. Og hvernig gæti það verið öðruvísi? Hver ætti að passa lögregluna, ef ekki hún sjálf? Háttsettur lögreglumaður hefur sagt mér berum orðum að enginn geti passað uppá lögreglumenn nema aðrir lögreglumenn. Þetta er svo auðséð og almennt vandamál að hugtakið sem lýsir því, “hver gætir gæslumannanna?“, má finna í 2400 ára gamalli heimspeki.

Almenningur á reynslulausn
Greiðasta leiðin til að stoppa valdníðslu lögreglumanna er að fulltrúar almennings hafi eftirlit með henni. Því miður virðast hagsmunir lögreglu og fulltrúa fara saman, því þessháttar umbætur hafa iðulega mætt andstöðu beggja aðila. Nú, þegar sérsveitin á að vera vopnuð á fjölskylduhátíðum, tilkynnir ráðherra lögreglumála að “ég hlýt að treysta þeirra mati á þessu” og forsætisráðherra að “hvernig þeir meta stöðuna hverju sinni eru hlutir sem er langbest að ríkislögreglustjóri eða lögreglan í landinu svari fyrir.” Þessir tveir ráðherrar eru, ef það skyldi hafa farið framhjá einhverjum, í Sjálfstæðisflokknum.

Þegar grenslast var fyrir um á hverju mat ríkislögreglustjóra um fjölgun sérsveitarútkalla byggðist gaf hann einfalt, ef ekki einfeldingslegt, svar: “Við erum með samfélag sem er samsett af miklum fjölda erlendra borgara, bæði þeirra sem starfa hér og dvelja hér, ferðamenn, hælisleitendur og svo framvegis.”

Undanfarin þrjú ár hefur sérsveitin drepið einn mann, enginn drepið lögreglumann, og einn útlendingur drepið sjálfan sig vegna þeirrar móttöku sem yfirvöld gáfu honum – yfirvöldin sem nú setja á sig byssur og kenna mönnum einsog honum um hvað er hættulegt að vera Íslendingur í dag.

Forsætisráðherra labbar á "öruggan stað" í Keflavík að tala um hryðjuverk og sérsveitina.

Forsætisráðherra labbar á “öruggan stað” í Keflavík svo hann geti talað um hryðjuverk og sérsveitina.

Lögreglan hefur frá upphafi verið verndarhönd samfélagsgerðarinnar okkar – samfélagsgerðar sem hentar sumum betur en öðrum. Hún er búin til og henni er viðhaldið af flokknum sem lengst hefur ráðið landinu, í þágu fólksins sem fjármagnar og mannar hann. Flokkurinn er breiðfylking sem rúmar bæði íhaldsmenn, verslunarfólk og þjóðernissinna. En langflestir af afgangi þjóðarinnar hafa einhverntímann verið í “árása- og ofbeldisliðinu” sem Ólafur Thors sagði lögregluna vernda ríkið gegn. Þá voru það svo til allir verkamenn. Hrunveturinn voru það skuldarar og umbótasinnar. Þar fyrir utan eru það útlendingar, fíklar, flóttamenn, útihátíðagestir, aktívistar, fátæklingar og mótmælendur.

Öll erum við fangar á reynslulausn – samfélagslegar misfellur sem greiða þarf úr svo land sjoppueigenda og fiskimanna geti siglt lygnan sjó. Ef við látum það samfélag í friði, þá megum við vera í friði líka. Annars er löggunni að mæta.

 

Um heimildir og lesefni

  • Afmælisbæklingur lögreglunnar um eigin sögu er stutt og einföld yfirferð um þróun löggæslu frá alræði sýslumanna til ofríkis stóriðjunnar og þar frameftir götunum.
  • Aðgengilegasta heimild um upphafsár lögreglu í Reykjavík, stofnun ríkislögreglunnar og viðhorf stjórnmálamanna til hennar er ritgerðin Tengsl lögreglu og ríkisvalds á Íslandi 1921-1935 og stofnun íslenskrar ríkislögreglu. Aðrar heimildir um erjur verkamanna og lögreglu í kreppunni eru bækurnar Kommúnistar á Íslandi eftir Hannes H. Gissurarson og bæklingur Hermanns Jónassonar með tillögum að eflingu lögreglunnar í kjölfar Gúttóslagsins. Alþingistíðindi þessara ára eru líka fróðleg og viðamikil lesning.
  • Skemmtileg lítil lofgjörð um upphaf lögreglunnar í Reykjavík, sem gefur forvitnilegar svipmyndir af fyrstu mönnunum sem unnu hér við löggæslu, er Lögreglan í Reykjavík eftir Guðbrand Jónsson, útgefin 1938.
  • Ítarleg heimild um hreinsun Íslands af gyðingum fyrir stríð undir stjórn Hermanns Jónassonar og agameistara lögreglunnar, Agnars Kofoed-Hansen, er MA-ritgerðin Útlendingar og íslenskt samfélag 1900-1940 eftir Snorra G. Bergsson. Hér er stutt saga þess tíma í bloggfærslu.
  • Frekara lesefni um hina ótrúlegu meðferð sem Falun Gong liðar fengu við komuna til Íslands 2002 er að finna í fræðiritinu Arctic host, icy visit eftir Herman Salton. Samantekt hér, þingsályktunartillaga með ítarlegum upplýsingum hér.
  • Viðhorf lögreglumanna til mótmælenda í búsó má meðal annars finna í viðtalsritgerð aðstandanda lögreglumanns, Að baki skjaldborgarinnarSaving Iceland hélt uppi viðamikilli greiningu og fréttamennsku á heimasíðunni sinni, meðal annars um njósnir, eftirför og áreiti lögreglunnar.
Paris-Terror-Attack-Champs-Elysee-Europe

Hryðjuverk sjónvarpsmanna

21. 4. 2017, 20:35

Umfjöllun um hryðjuverk undanfarin ár hefur verið óábyrgasta og versta sjónvarpsefni í heimi. Það hefur leitt til samfélagslegra ranghugmynda og til “varnaraðgerða” sem gera illt verra, auk þess að vera eina ástæðan fyrir því að hryðjuverkin eiga sér stað yfirleitt. Umfjöllunin hefur dregið athygli frá öðrum og mikilvægari málefnum og viðbrögðin við henni hafa rýrt lífsgæði ríkustu samfélaga heims, auk þess að kalla dauða yfir saklaust fólk. Þessi umfjöllun drepur á fullkomlega fyrirsjáanlegan hátt, og hún ætti að hætta.

Hvað gerðist?
Í gær keyrði maður útá Champs-Élysées breiðstrætið í París og skaut lögreglumann. Með þessu tókst honum að gera sjálfan sig, hugmyndafræðina sína, þjóðerni og samfélagsstöðu tafarlaust að heimsfrétt sem enn er ofarlega á baugi nú, sólarhring síðar. Í frönskum miðlum má sjá hasarumfjöllun um vopnin sem hann bar, hvernig nákvæmlega hann steig úr bílnum og hvað hann gerði sekúndubrot fyrir sekúndubrot á leið sinni til fyrirsjáanlegrar frægðar. Andlitsmynd af honum prýðir skjáinn og útlistun á karakter hans og uppruna er rakin ítarlega.

Þennan sama dag dóu um tíu manns í Frakklandi úr bílaumferð. Tugþúsundir dóu úr hungri í heiminum, flestir börn. Tuttugu milljón tonn af koltvíildi brunnu útí lofthjúpinn. Þetta eru merkilegar tölur, og margt mætti gera í vandamálunum sem þær lýsa, en í frönsku sjónvarpi í dag er ekki rætt um það. Í staðinn er verið að breiða út boðskap terrorista að hans eigin beiðni.

Viðbrögðin
Þegar eitthvað verður fyrsta frétt, þá þurfa stjórnmálamenn að bregðast við. Kunningi minn sagði, í kjölfar annarrar árásar nýlega, að yfirvöld þyrftu að “gera eitthvað” einsog til dæmis að “sprengja eitthvað í stórum stíl og hætta þessu PC kjaftæði”. Þetta eru sálfræðilega skiljanleg, en algerlega heilalaus viðbrögð. Enginn verður friðsælli eða vinveittari þegar hann er sprengdur, og fjöldamargir verða reiðari og hatrammari. Í fyrra svaraði forseti Frakklands hryðjuverkamanni í París með því að sprengja til dauða 130 manns í Sýrlandi. Jafnvel ef þeir voru allir hryðjuverkamenn, líka börnin, þá má vænta þess að allir sem þeir þekktu hafi nú fengið ágæta ástæðu til að hata Frakka. Forsetinn hefði sennilega líka sett neyðarlög, ef hann hefði ekki þegar verið búinn að því. Þau hafa verið í samfelldri notkun síðan 2015 og hafa opnað öll heimili Frakklands fyrir heimildarlausum leitum.

Engum að óvörum hafa þær heimildir verið notaðar á múslima fyrst og fremst. Hryðjuverkafár yfirvalda útskúfar þá verklega, bæði á götum úti, í húsleitum og á flugvöllum. Þessháttar stigmatísering minnihlutahóps, hvort sem það eru svartir Bandaríkjamenn vegna glæpa eða múslimar vegna hryðjuverka, er ömurleg fyrir alla innan hópsins og skaðleg samfélaginu. Hún rýrir samúð og tvístrar samfélagshópum á grundvelli fárra atvika af völdum sárafárra fávita.

Ranghugmyndirnar
Þegar vörubíl var keyrt á verslun í Stokkhólmi nýlega sagði einn ættingi minn: “Maður þorir varla að fara þangað núna.” Jæja já? hugsaði ég. Það hefur aldrei verið öruggara að lifa, þrátt fyrir alla hryðjuna. Í Svíþjóð deyja fimm manns í hverri viku í umferðinni, sem telst fáránlega lágt fyrir það stóra þjóð. Enginn hættir við að fara þangað útaf þannig tölum. Það er margfalt líklegra að þú deyjir úr matareitrun í Tælandi en í hryðjuverkum hvar sem þér dettur í hug að ferðast. En úr því að einhver súrrandi ruglaður bjáni rændi trukk í Svíþjóð og athygli allrar veraldarinnar, með óbilandi aðstoð fjölmiðla, fá milljónir jarðarbúa bakþanka um að heimsækja þetta yfirmáta friðsæla land.

Hryðjuverk ná árangri því þau stinga í veikustu bletti mannlegrar sálfræði — og spila á fyrirsjáanleika fjölmiðla. Það er ekki hægt að leiða hjá sér terror-fréttir, því þannig virkar ekki mannssálin. En það má sleppa því að maka hryðjunni yfir skjáinn okkar dag eftir dag, til þess eins að selja fleiri auglýsingar og auglýsa óbeint eftir fleiri hryðjuverkamönnum. Fávitaskapur hefur nefnilega ákveðið lag á að margfalda sig þegar hann sleppur á annað borð laus.

Who wants to be a terrorist?
Íþróttarásir hættu nýverið að sýna myndir af fólkinu sem hleypur í leyfisleysi á völlinn. Ef ekkert sæjist til þeirra, var pælingin, þá hefðu þau ekki lengur ástæðu til vallarhlaupsins. Sama gildir um terror. Hryðjuverk missir marks ef hryllingurinn er ekki breiddur út. En fjölmiðlar leyfa sér að taka þátt, og þessvegna virkar það. Það er einföld leið til að slökkva á hryðjuverkum, sem eru jú sálfræðilega voðaleg en tölfræðilega ómerkileg. Sú leið er að greina frá þeim á sterílan og óspennandi máta.

Fjölmiðlar taka þátt í hryðjuverkum með því að flytja hasarfréttir af þeim. Við getum lítið gert af viti til að svara þeim, og bregðumst því óvitrænt við. Önnur vandamál, sem við getum sannarlega brugðist við, verðskulda athygli okkar. Þau ættu að fá pláss hryðjuverkanna í fréttaflutningi.

imgcopy

Úttekt á heimskulegasta velferðarskema Íslands

15. 4. 2017, 18:08

Í síðustu viku gaf glansritið Frjáls verslun út páskatölublaðið sitt. Í anda krossfestingarinnar var forsíðuviðfangsefnið “tilhæfulausar hælisumsóknir” fólks frá Makedóníu og Albaníu. Drumbslegur Íslendingur í stofuklæðnaði með strandhatt á hausnum var ljósmyndaður á forsíðuna í hlutverki hælisleitanda. Hvers vegna var ekki einhver sunnan Alpafjalla fenginn í hlutverkið? Svarið varð ljóst þegar flett var gegnum greinina: Ekki var haft samband við nokkurn af hinum margrómuðu Makedónum eða Albönum við vinnslu fréttarinnar.

fvo02017.1463236

Viðmælendur Svövu Jónsdóttur, diplómuhafa í fjölmiðlun og alþjóðastjórnmálum, stjórnarmeðlims Sameinuðuþjóðafélagsins á Íslandi og áhugamanneskju um ferðalög, voru þess í stað sóttvarnarlæknir, yfirmaður göngudeildar sóttvarna, fjármálastjóri heilsugæslunnar, landlæknir, forstjóri Útlendingastofnunar, og sérfræðingur hjá velferðarráðuneytinu. Til vitnisburðar um ágætt ástand í Makedóníu var fenginn ræðismaður Makedóníu. Með öðrum orðum átti ekki bara að krossfesta hælisleitendurna, heldur sanna í leiðinni að þeir væru smitberar, sníkjudýr, boðflennur og glæpamenn.

Svava lýsir í grein sinni heimskulegasta velferðarskema veraldar. Það virkar nokkurnveginn svona: Fólk kemur til Íslands í leit að tækifærum, ævintýrum, heilbrigðisþjónustu, eða bara því þeim finnst, einsog Svövu sjálfri, gaman að ferðast. Á Íslandi er þeim svo tilkynnt að hér á landi fær enginn að vera nema að uppfylltum endalausum skilyrðum. Á meðan Útlendingastofnun vegur og metur ágæti pappíra fólksins eru það svipt réttindum sínum og atvinnufrelsi og gert að ómögum ríkisins. Við svo búið fer í gang hamfarakennt og örvæntingarfullt brjálæði innan Útlendingastofnunar til að finna þeim matarpening og húsnæði. Afleiðingar þessarar fáránlegu vanhæfni íslenskrar stjórnsýslu er nauðungarkyrrseta hælisleitenda, sem er notuð til að útmála þá sem letibykkjur og sníkjudýr.

Allt virðist þetta til þess eins fallið að breyta lífum nokkurhundruð útlendinga í ömurðarpoll sem bjúrókratar og gistiheimiliseigendur sjúga sér lífsviðurværið úr. En valdafólk lætur þennan kúgaða og jaðarsetta hóp ekki fara til spillis, heldur nýtir sér hann sem blóraböggul. Dómsmálaráðherra, Sigríður Á. Andersen, fullyrðir í Frjálsri verslun að “við getum ekki þjónustað mörg hundruð hælisleitendur á framfæri íslenska ríkisins ár eftir ár. Við höfum ekki efni á því.” Nú er auðvitað enginn að biðja hana um það, heldur bara að leyfa þeim að vinna, en fyrir ríkisstjórn sem segir efnahag landsins í besta standi er þetta nú samt vandræðaleg staðhæfing. Það ætti að vera öryrkjum, fátækum, leigjendum og námsmönnum varúðarmerki að ráðherrar telji hag ríkisins standa og falla með uppihaldi nokkurhundruð útlendinga. Nema hér sé einfaldlega verið að nýta sér þetta tilbúna vandamál sem blóraböggul fyrir allar ríkisins syndir.

sigga-anders

Ástæðan fyrir fjölgun fólks úr Balkanlöndum í hælisferlinu íslenska ku vera einföld. Fyrir nokkrum árum fékk langveikur strákur þaðan ríkisborgararétt frá Alþingi. Þetta þótti hófsmönnum á réttlæti mikil skömm, og spáðu þeir fyrir um þá svörtu framtíð sem nú hefur raungerst. “Samfélagið rambar yfir hyldýpinu!” veina þeir. “Sexhundruð manns af Balkanskaga hafa komist á íslenska ríkisframfærslu!” Sú borðleggjandi lausn að leggja niður hæliskerfið í núverandi mynd og veita fólki einfaldlega aðgang að velferðarkerfinu ef það vinnur hér vill ekki hvarfla að þeim.

Forstjóri Útlendingastofnunar, Kristín Völundardóttir, kveinkar sér í greininni undan hversu vondir fjölmiðlar voru við hana þegar hún ætlaði að brottvísa langveika barninu. Þrátt fyrir að hún hefði útskýrt að lög væru lög hefði áfram birst um stofnunina hennar “ómálefnaleg umfjöllun”. Hvernig dirfðist fólk að láta einsog mannúð kæmi málinu við? Skoðanir og undirskriftalistar mættu ekki breyta afstöðu stofnunarinnar. Allir yrðu að fá jafn vonda meðferð.

Grein Svövu nær hátindi sínum þegar ræðismaður Makedóníu er kallaður til að bera vitni um ágæti lands síns. Hann upplýsir okkur um að þar séu “mannréttindi í hávegum höfð” og “engin meiriháttar vandamál” að finna. Síðast þegar ég var í Makedóníu með nokkrum vinum mínum þurftum við að fela matargjafir til flóttamanna þegar lögreglan stoppaði bílinn okkar, svo hann yrði ekki gerður upptækur. Þannig sögur kallar ræðismaðurinn “slæma markaðssetningu fyrir landið” og vill ekki að hlustað sé á þær.

andonov

En grein um útlendinga í glansblaði væri ekki fullkomnuð á þessum síðustu og verstu tímum ef tveir sóttvarnarlæknar fengju ekki að fjölyrða um sjúkdómshættuna sem stafar af þessum lúsugu kvikindum. Og fyrst maður er að þessu, hversvegna ekki landlæknir og fjármálastjóri heilsugæslunnar í leiðinni? Og þótt annar sóttvarnarlæknirinn segi Svövu að hælisleitendur séu “ekki ógn við lýðheilsu á Íslandi” og að sjúkdómar þeirra séu “ekki stórt vandamál”, þá eru fyrirsagnir viðtalanna hafðar

MEGUM EKKI SOFA Á VERÐINUM

og

ÁKVEÐIÐ ÁLAG Á HEILBRIGÐISKERFIÐ

og

BERKLAR, HIV, LIFRARBÓLGA OG SÁRASÓTT GREINAST AF OG TIL.

Niðurstaðan sem fæst af lestri greinarinnar er vandlega mótuð af fordómum höfundarins og viðmælendavali. Enginn af viðfangsefnum greinarinnar fær pláss til að tjá sig. Flóttamennirnir sjálfir eiga að vera ómálga smitberandi skepnur sem á að halda í iðjulausri sóttkví frá samfélaginu. Svava Jónsdóttir, diplómuhafi í blaðamennsku og áhugamanneskja um ferðalög, minnist ekki einu orði á Makedónann sem fékk þessa útreið frá okkur í fyrra og brenndi sig til dauða í kjölfarið. Hér er því tillaga að annarri forsíðu á páskatölublað Frjálsrar verslunar, sem hefur altént þann kost til að bera að vera af raunverulegum Makedóníumanni.

img_20161207_202624Það dytti engum í hug að prenta GEKK ÉG YFIR SJÓ OG LAND á þessa mynd. Sannleikurinn væri of sár. En það er einmitt málið. Svava Jónsdóttir reyndi ekki að segja sannleikann. Hún útskýrði komu Makedóna og Albana með sóttvarnarlæknum, forsvarsmanni landsins sem þeir flýja, og konunni sem brottvísar þeim. Þetta er ekki blaðamennska, heldur ómennska.

Vilji einhver lesa þessa hroðalegu og ömurlegu grein má finna Frjálsa verslun í bókasafni eða fá afrit af greininni hjá mér. Ég bið ykkur, ekki kaupa hana.

traust efnahagsstjórn

Je suis enn einn vinstriflokkurinn

13. 4. 2017, 15:05

Síðustu daga hef ég hjálpað til við að stofna Sósíalistaflokk Íslands. Í sumar mun hann berjast fyrir efldu einstaklingsframtaki, auknu frelsi og skemmtilegra lífi en áður hefur sést á Íslandi. Til að þetta geti gerst þarf að passa að fólk á landinu okkar svelti ekki, hafi stað að búa á, sé ekki skilið útundan, og að við höfum öll ráðrúm til að tjá okkur og tjónka við samfélagið. Þetta gerist ekki sisona, og allrasíst ef beðið er eftir Sjálfstæðisflokknum að gefa leyfi til þess. Þessvegna þarf mest einstaklingsframtak fyrst um sinn, til að efla ráð okkar og dáð. Vopnumst pennum og lyklaborðum, slettum skyri og skopi, föðmum stéttsvikara sem til okkar sækja og gubbum á valdið sem aftrar okkur!

Fagnaðarerindi sósíalismans hefur náð góðum undirtektum í liðnum vikum, og vinstrimenn úr hörðustu átt hafa sagt það eiga heima hjá sér — ekki í nýjum flokki. Það er tóm vitleysa. Í fyrsta lagi stefnir sósíalisminn á að almenningur stýri hagkerfinu, ekki Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn eða Sniðugir Karlar í langþreyttum nefndum. Í öðru lagi leynast draugar í gömlum húsum, sérstaklega ef þau voru smíðuð fyrir kreppu og jafnvel á tímum Endiloka Sögunnar. Sagan er byrjuð aftur, og hana þarf að skrifa af nýrri hreyfingu í nýtt afl.

Það þarf ekki mikla hugsnilld til að sjá hvað vakir fyrir gamla vinstrinu. Formaður Samfylkingarinnar biður fólk að ganga í Samfylkinguna. Vinstri-græn biðja fólk að ganga í vinstri-græn. Slagorð gamalla flokka er jú: Ef þið kjósið okkur, þá fáum við fleiri atkvæði! En hvers virði er kosningasigur sem ekki ber vilja okkar til verks? Hvers virði er lýðræði sem deyr í kjörkassanum?

Undirstaða stjórnmálaafls er baklandið sem gefur því úrlausnarefni, eldmóð og styrk. Flokkur sem svífur einsog loftbelgur yfir málefnum alþýðunnar er einskis nýtur. Stjórnmálin þurfa að vera af henni kominn, í þágu hennar. Þetta gerist aðeins með skipulagðri hreyfingu sem fangar hugðarefnin okkar nauðug viljug og breytir þeim í skynsamleg stefnumál.

Austurvallarmótmæli eru góð og gild, en ef ekki tekst að þýða öskrin í málefni eru þau skammlíf og lítilsnýt. Þýðingin krefst samtakamáttar og vinnu, og sú vinna verður undirstaða Sósíalistaflokks Íslands. Flokkurinn mun spretta af hreyfingunni einsog jurt af jarðveg. Ef maður slítur flokkinn lausan visnar hann og deyr. Það er til einskis að tala um “splundrun vinstrimanna” í flokka og fylkingar, þegar alþýðan sem flokkarnir eiga að standa fyrir er ekki sameinuð. Efling þeirrar samstöðu er okkar fyrsta og fremsta verk.

Mig langar ekki á þing, því mig langar ekki að sálin mín deyji fyrir aldur fram. Gatan er mitt heimili, og þaðan vil ég efla kjark minn og annarra fátæklinga og vegleysingja. Grindverk ófrelsisins sem HB Grandar, Ólar ól, Sigurjónar Einarssynir og Bjarnar Ben af öllum sortum hafa smíðað mér þarf að rífa niður. Í hafið með þá og athafnafrelsi ríka mannsins! Upp, upp og áfram með einstaklingsfrelsi alþýðunnar!

hb-grandi-akranesi

Leyfum kökunni að borða fólkið

11. 4. 2017, 13:20

Fyrsta atkvæðið sem ég greiddi í lífi mínu fór í vinstri-græn árið 2009. Eitthvað fór úrskeiðis á leið lýðræðisins frá kjörklefa til framkvæmdar. Þúsund góðar hugmyndir komu fram í vori hrunsins, og þúsund góðar hugmyndir drukknuðu í kviksyndi Alþingis. Vinstriflokkarnir guldu afhroð í kjölfarið. Innan skamms voru nokkrir karlar með peninga komnir með samfélagsstofnanirnar aftur, og yfirvöld sögðu mér að aldrei hefði verið betra umhorfs á Íslandi. Ég var að drukkna í háflóði húsaleigunnar, landið var að rústast undan ágangi ferðamanna, og vinir mínir og fjölskylda voru kúguð til að afgreiða þá á þrælakaupi. Ég fór til útlanda og sá að margir öryrkjar fóru út líka, svo þeir gætu lifað á brauðmolunum sem ríkið fleygði í þá.

Það rann svo upp fyrir mér að þetta sama hafði gerst víðar. Frjálslyndar Steingrímur og HOPE-menni allra sorta endurræstu sama gallaða kerfið eftir hrun og krosslögðu fingur svo ríka fólkið myndi gefa okkur bitlinga. Það væri niðurlægjandi ef það hefði virkað, en þegar það virkar ekki er það hreinlega glæpsamlegt. Forríkir fyrirtækjaeigendur eiga ekki að gefa okkur störf einsog það sé greiði. Þeir hafa sitt ríkidæmi á okkar náð og fara illa með það. Við höfum rétt á að taka það af þeim ef þeir rústa samfélagi, efnahag, lífum og náttúru með því.

Skiptimynt sem við getum trúað á

Gefum bönkunum milljarða og alþýðunni trúverðuga skiptimynt! Hope!

Þessi grundvallarsannindi týndust einhversstaðar og einhverntímann, og vinstrimenn innan landsteina og utan virðast ekki vita að þeir eigi að vera að leita að þeim. Í staðinn er álitið hlutverk Alþingis að hjálpa fyrirtækjum að baka samfélagskökuna, svo almenningur geti nartað í hana þegar vel árar. Jafnvel verkalýðsfélögin eru þessarar sömu trúar, að við þurfum bara öll að ræða saman og finna bestu leiðina til að baka góða köku. Þessi kaka verður samt alltaf bökuð af ríkum köllum, sem hafa forkaupsrétt á bestu sneiðunum (ef ekki þorra kökunnar) og mega borða hana hvar og hvenær sem þeim sýnist — jafnvel í pálmaparadísum Karíbahafs. En óháð því hvað verður um hagvöxt landsins eigum við að fórna öllu fyrir hann. Allt fyrir kökuna.

bjarni-kokugerdarmadur-776x450

Góðar hugmyndir einsog sameign á auðlindum urðu ekki að veruleika, þótt flestir hefðu grætt á þeim, því þeir sem máli skiptu — fólkið með peningana — hefðu tapað. Hinn fámenni hópur fjármagnseigenda vinnur vel saman, og fer með Alþingi einsog undirdeild Samtaka atvinnulífsins.

Við þessar aðstæður er auðvelt að skilja hversvegna Sjálfstæðisflokkurinn klofnar ekki — nema þegar auðvaldið klofnar. Samtakamáttur peninganna heldur þeim við efnið. Vinstriflokkar verða margir því það eru margar hugmyndir að umbótum, en það er ekki nóg að hafa nýja stefnuskrá, nýtt nafn, nýtt lógó eða nýjan flokk. Þeir hlutir eru skemmtilegir, og góðir í kaffispjall, en eru ekki það sem máli skiptir. Það þarf sameinaðan almenning — ekki sameinaðan við kosningar, heldur sameinaðan í lífi, starfi og hugsjón. Hagsmunafélögin okkar þurfa að vera okkar, og vinna fyrir okkur, ekki fyrir kökuna. Því við vitum öll hver fær megnið af henni.

Til þess þarf hreyfingu sem heldur á lofti þeim ágætu hugmyndum sem nú eru hunsaðar, hnefa sem kýlir gegnum glerglugga þingsins áætlunum sem ríkidæmið vill ekki sjá. Hreyfing sem miðlar hugmyndum okkar til framkvæmdar, hvort sem þingið vill eða ekki. Hreyfing sem snýst ekki um að smala í kosningar, heldur að valdefla fólk. Þá hreyfingu þarf að rækta.

Kristján ég-geri-fólk-atvinnulaust-til-að-græða-á-því Loftsson

Kristján ég-geri-fólk-atvinnulaust-til-að-græða-meira Loftsson

Við eigum samfélagið, og þurfum ekki að biðja fjármagnseigendur leyfis að breyta því. Það er góð hugmynd að fólk fái skilyrðislaust mat, íbúð, heilbrigðisþjónustu og menntun. Engin hringborðsumræða með ríkum mönnum og kökubökurum í Valhöll mun koma þessu í kring. Þetta eru kröfur almenns fólks með venjuleg eða vond kjör gagnvart fólki sem á meira en nóg af völdum og peningum. Ríkið getur smíðað hús. Verkalýðsfélög geta tekið iðnaðinn úr höndum atvinnurústandi glæpona og arðræningja. Stjórnvöld geta lagt niður gjaldtöku fyrir menntun og heilbrigði, og þau geta skattlagt peningana sem fyrirtæki græða á okkur, starfsfólkinu. En þau gera það ekki án þess að við snúum uppá hendur þeirra.

Á fundi í gær heyrði ég framkvæmdastjóra ASÍ segja að Samtök atvinnulífsins væru ekki bara andstæðingur, heldur líka bandamenn. Það er firra, þægileg en hættuleg firra. Auðvaldið er óvinur, við þurfum að taka af því völdin. Þeirri hótun er nauðsynlegt að halda uppi. Við viljum ekki bara sneiðar, heldur kökuna, keflið og bakaraofninn. Þetta er okkar samfélag. Tökum það.

Ecocoin

Að náttúran sé þannig að við getum selt hana

5. 3. 2017, 7:26

Það er kaldhæðnislegt að umhverfisráðherra Íslands sé úr flokki sem heitir Björt framtíð. Bjartasta framtíðin í náttúru Íslands þessa dagana virðist vera þeirra sem ætla að bora, brenna, bræða ál eða selja til útlanda heilu og hálfu fjöllin af sandi og möl. Umhverfisóminni landsmanna er undirstrikað af nýrri skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands, sem lögð var fyrir umhverfisráðherrann Björtu Ólafsdóttur nýlega. Kjarninn framdi eitthvert glórulausasta viðtal síðari tíma á henni í kjölfarið. Hvergi sést betur sú úrbeinaða pólitík frjálshyggjunnar sem Björt framtíð aðhyllist en í því gapandi ráðaleysi og þeirri hrollvekjandi fyrirtækja- og peningadýrkun sem þar kemur fram.

Einsog sæmir umhverfisráðherra stendur Björtu ekki á sama um náttúruna, og henni finnst ljótt að sjá þá mynd sem er dregin upp í skýrslunni. “Þetta er verra en ég bjóst við,” segir hún. Kolefnisosun á Íslandi gæti tvöfaldast frá 1990 til 2030, samkvæmt spám skýrslunnar — og er þá ekki meðtalin losun erlendis vegna framleiðslu alls dótsins sem við kaupum. “Það er náttúrlega bara kinnhestur,” segir hún. Við höfum greinilega “verið andvaralaus, og tekið því sem gefnu að Ísland væri best í heimi og grænt og vænt.” Við smíðum kannski eitt álver á fætur öðru, kaupum fleiri bíla á mann en flestar þjóðir, fljúgum til útlanda tvisvar á ári og erum einhver neysluþyngsta þjóð heims. En að við værum að brenna kolefni með því! Það hafði víst ekki hvarflað að ráðherra umhverfis og auðlinda.

Björt útskýrir að hnattræn hlýnun snerti Íslendinga “algjörlega beint”. Við viljum nefnilega “að náttúran sé þannig að við getum selt hana.” Það er aldeilis gullslegin tegund af náttúruvernd. Vistkerfi jarðar ber að vernda, tegundum ber að bjarga frá útrýmingu, svo við getum kreist úr þeim meiri peninga. “Það er beinlínis verðmætasköpun fólgin í því að huga að umhverfismálum og hafa þau í fyrsta sæti,” bætir hún við. Með öðrum orðum, jafnvel þegar umhverfismál eru í fyrsta sæti, þá eru þau þar fyrir peningana. Kannski þetta sé meiningin með frasanum grænt er vænt? Einsog skáldið orti,

Hlíðin mín fríða
gefur seðla græna
og blágresið blíða
söluvöru væna,
á þér ástaraugu
ungur réð eg festa,
buddan mín besta!

og auðvitað

Allt fram streymir endalaust,
ár og dagar líða.
Nú er komið hrímkalt haust,
ekki meiri túristar í bili.

En Björt er að sjálfsögðu ráðherrann sem á að svara fyrir óráðsíu iðnaðar á Íslandi, halda uppi písknum og bjarga málunum. Blaðamaður Kjarnans spyr hver eigi að ýta við einstaklingum og fyrirtækjum svo bót verði í máli. En Björt vill helst ekki “ýta”.

“Þetta kemur ekki bara top-down. Við getum ekki sagt: geriði svona og hinsegin,” útskýrir hún. En skyndilega virðist renna upp fyrir Björtu að hún er ráðherra umhverfismála, og að það er einmitt hennar hlutverk að segja fyrirtækjum til syndanna. “Jú, við getum kannski gert það,” bætir hún við í snarhasti. “En það mun ekki virka neitt mjög vel.”

Svona orðalag er auðvelt að þýða á alþýðlega tungu. Þarna er umhverfisráðherrann okkar að segja: Mig langar ekki að setja reglur á fyrirtæki, og ég vil helst ekki ræða þann möguleika frekar. Til allrar lukku er blaðamaðurinn viðmótsþýður og leyfir henni að vaða elginn áfram á eigin forsendum.

“Það sem ég sé fyrir mér, við verðum að fá atvinnulífið með, útafþví ég trúi því að iðnaðurinn vilji alveg gera betur.”

Mér er ekki alveg ljóst hvernig Björt Ólafsdóttir rambaði á þessa trú, og hún grundvallar hana ekki frekar, né biður blaðamaður Kjarnans um frekari útskýringar. Staðreyndin er sú að fyrirtæki hafa ekki samvisku og hætta ekki gróðavænlegum spellvirkjum ótilneydd. Jafnvel gallharðir frjálshyggjumenn á borð við Milton Friedman töldu þetta augljóst og álitu sjálfsagt að ríkið sæji um að vernda okkur fyrir mengun fyrirtækja. En þegar kemur að frjálshyggju er Björt heilagari en páfinn, og virðist hrifnari af því að ráðherrar biðji fallega en að þeir geri eitthvað sem gæti mögulega virkað. Merkilegt nokk, þá vill hún frekar gefa fyrirtækjum meiri peninga en að leiðbeina þeim um mengun. Eftir að hafa útskýrt fyrir blaðamanni þá frjálshyggjulexíu að skattaívilnanir til stóriðju “skekkja samkeppnisstöðu fyrirtækja” og séu “bara vondar”, leggur hún til einmitt þannig ívilnanir fyrir þá sem leita að “grænum lausnum.”

Björt nefnir “græna skatta” flóttalega í einni upptalningu, og að ríkið gæti lagt til “milljarð” í skógrækt (og samt grætt á því), en viðleitni hennar gagnvart fyrirtækjunum sem valda skaðanum er almennt að þau þurfi “aðstoð” frekar en eftirlit. Þau þurfi “að leggja sinn metnað í að gera þetta sjálf.” Með öðrum orðum: umhverfisráðherra Íslands vill að þeim sem græða peninga á að menga plánetuna verði treyst fyrir að bjarga henni.

Eftir að hafa rakið mengunarstefnuna sína kallar Björt eftir samstöðu. “Ríkisstjórn þarf að vera alveg einhuga,” segir hún, þótt maður velti fyrir sér um hvað.

“Svo þarf bara að vera samhugur um þetta stóra mál á Alþingi. Og skotgrafir þurfa að víkja. Við þurfum að fara uppúr þeim. Og ég hef enga trú á því að þetta sé þannig mál. Það er alltof stórt, og alltof mikið undir, að einhver álíti svo að það nýtist í einhverju pólitísku markmiði. Ég hef enga trú á því.” Almenningur eigi auðvelt með að “ganga í takt” þegar með þurfi. Okkar er jú ábyrgðin! Vinstri, hægri, vinstri, hægri, og horfðu nú á veginn fyrir framan þig — ekki á álverin með strompana og grjótnámið í Ingólfsfjalli. Hægri snú!

Það er auðvelt að vera öll sammála um að hnattræn hlýnun sé ömurleg, og að við þurfum að gera eitthvað í henni. Það er erfiðara að viðurkenna að kannski þarf einfaldlega að setja reglur á fyrirtæki og sekta þau ríflega fyrir að menga svo þau hætti því. Við höfum setið of lengi með spenntar greipar gagnvart vistkerfaeyðingu. Það þarf eitthvað annað en frjálshyggju til að stemma stigu við henni.

alcoholism-2-1200x600

Vínbúð í Vatnsmýrina, röflið burt!

5. 3. 2017, 4:23

Miðnætti ársins er gengið í garð og bjalla þingforseta hefur hringt inn áfengisguðspjallið. “Því svo elskaði Guð heiminn,” er þrumað úr pontu, “að hann leyfði okkur að versla einmitt það sem okkur langaði í búðinni. Líka bjór.” Og heyr, þá er hrópað úr sal: “Landlæknir segir að þá verði börnin alkóhólistar, og hann elskar heiminn að minnsta kosti jafn mikið.” Þannig hefst aðventan og öll gömlu góðu lögin eru spiluð fram og aftur í þartil frumvarpið er sett í kassa og uppá háaloft fyrir næsta ár.

Þessi taktfasta og kunnuglega hátíð, með öllum gamalkunnu röksemdunum um náttúrulegt kaupfrelsi og samfélagslega ábyrgð, hefur nú gengið yfir okkur einsog flensan. Við erum öll örlítið hás, skjálfandi á beinunum og kannski haldin einhverri ógleði, en það sem drepur ekki köttinn gerir hann sterkari — þótt það sé súrnuð smjörklípa.

Þessi umræða hefði getað farið öðruvísi. Þingmenn hefðu getað gert uppreisn og krafist aukins dagskrárvalds fyrir almenning, svo forgangsraða mætti umræðu í þingsal. Í staðinn erum við dæmd til að horfa á leikrit um frelsið eina ferðina enn, njörvuð við sætin. Þaðan megum við öskra úr okkur barkana um hvað okkur finnst röksemdirnar vitlausar. Frjáls til að tjá okkur, vitandi að orðin okkar hafa ekkert vægi í niðurstöðunni.

Fyrir mitt leiti fer ég fram á að áfengisdrykkja á höfuðborgarsvæðinu verði bönnuð nema í heimahúsum og í nýjum skemmtigarði í Vatnsmýrinni. Þannig gætum við slátrað einni smjörklípunni með hinni. Samskonar skemmtigörðum mætti koma á fót á jaðri annarra þéttbýliskjarna. Nóg komið af fólki sem gubbar á og lemur hvert annað innanum siðmenntað samfélag. Í leiðinni verði neysla friðelskandi lyfja einsog sveppa og maríjúana lögleidd og gefið pláss í núverandi krám. Þær verði gerðar að trippvænlegum hvíldarstofum fyrir hugvíkkandi slökun. Kókaínneysla verði afmörkuð við ákveðna sali í Hörpunni.

Þannig losnar um fjármagnið sem nú fer til fíknó. Það gæti í staðinn borgað laun síðhærðra vímuráðgjafa sem myndu hjálpa fólki að lifa í sátt og samlyndi við sjálft sig, heiminn og hvert annað. Þessir ráðgjafar gætu verið einkennisklæddir — í litríkum peysum og með víðar buxur, helst gangandi um á tánum ef veður leyfir, annars sandölum. Finnist manneskja í rangri sort af vímu skal vímuráðgjafi og brosandi lögregluþjónn hjálpa til að ferja viðkomandi á betri stað, andlega og efnislega.

Þessi prinsipp mætti svo útvíkka til muna. Til dæmis var áður fyrr af praktískum ástæðum álitið að lög giltu ekki á hálendi og í dimmustu skógum. Með þetta til hliðsjónar gætum við gefið tilteknar lendur frjálsar til ákveðinna athafna. Hljómskálagarðinn mætti opna fyrir haftalausri tjáningu, Öskjuhlíðina fyrir ósæmilegri hegðun, Gróttu fyrir bardagaíþróttum.

Ég lofa líka að í hvert skipti sem bjórsöluumræða fer í gang aftur mun ég víkka þessar kröfur og byrja að láta sem þær hafi verið samþykktar. Við vorum ekki sett á þessa jörð til að mæla frelsi okkar með vöruúrvali í Bónus. Við mannfólkið lifum í þrúgandi merkingarleysi sem verður sífellt áþreifanlegra með hverjum þingfundi um bjórsölu. Málsbót tilvistar okkar er sköpun og manngæska, ástin á hvert öðru og löngunin, köllunin, til að geta gert og mega gera nýja hluti, okkar hluti.

Kaldhæðnin í frelsisumræðunni er sú kosmíska reglufesta sem virðist hafa dæmt bjórfrumvarpið til eilífrar endurtekningar, hvað sem okkur finnst um það. Hatrið á þessari umræðu er hatur manneskjunnar sem finnur eigið ófrelsi, hatur manneskjunnar sem finnur sig fjötraða meðan mas og ákvarðanir dynja á henni einsog veðrið. Okkur langaði til að stunda heyskap málefnanna í vor, en í staðinn rignir bjór — aftur.

Öll heimspeki veraldarinnar gubbar yfir áfengisdeiluna. Hið sanna frelsi felst í að hafa skapandi og vitsamlega stjórn á samfélaginu okkar og sjálfum okkur. Árviss umræða með og á móti Bónusbjór afsannar þetta frelsi, frekar en að skapa það.

_85182428_hi018536501

Skapandi eyðilegging Heiðars

11. 1. 2017, 0:26

Heiðar Guðjónsson, fjárfestir og heimsfræðingur, hefur tekið upp pennann á ný. Hin nýja grein er eftirmáli þrekvirkisins “Dómsdagur og Marxismi”, og er tileinkuð svörum til þeirrar lágu sortar fólks sem hefur ekkert betra að gera en rakka niður sér vitrari spekinga.

Í fyrstu þremur efnisgreinum miðar Heiðar hátt, og tekst að rugla saman þremur mismunandi hugtökum úr taugasálfræði. Hann kallar “leitni mannsins til að fella alla upplifun að fyrirfram mótuðum skoðunum,” fyrirbæri sem hann þekkir vel, enska heitinu “cognitive dissonance”. Hann á reyndar við “confirmation bias”, og sýnidæmið sem hann tekur — um að maður sjái oftar hvítan Yaris ef maður ákveður að kaupa sér hvítan Yaris — er dæmi um hvorugan þessara hluta, heldur um tíðniblekkingu, betur þekkt sem “Baader-Meinhof fyrirbærið”.

Eftir þennan stutta og snjalla inngang, þar sem Heiðar prófar athygli okkar, áformar hann að svara gagnrýni á fyrri grein sína. Þar sem um tímamótafræðimann er að ræða er þó ekki annað í boði en að taka fyrst efnisgrein eða tvær í að sanna orsakir misjafnrar hagsældar þjóða, sem Heiðar rekur ekki til verndartolla eða skattastefnu eða iðnvæðingar eða uppbyggingu innviða, skólakerfis eða spítala. Nei, lykilatriðið er: “Trúir þjóðin á framtíðina?” Það er skiljanlegt að Heiðar afneiti Marx, með þessa líka höggþungu fræðasleggju í höndunum. Iðnvæðing hvað — verum bara hress! Það var með öðrum orðum ekki Marshallaðstoðin, fiskurinn eða stríðið, heldur blessaðir hermennirnir, tyggjóið og kanasjónvarpið sem keyrðu af stað efnahagsundur Íslands.

Í takt við þetta eru bara óhressir heimsendasinnar sem svöruðu þrekvirki Heiðars fyrir hönd afturgöngunnar Karls Marx, og Heiðar skúrar gólf sögunnar með þeim. “Á starfstíma sínum, yfir 40 ár, hefði Marx átt að geta sannað tilgátur sínar, en spágildi tilgátna hans reyndist ekkert.” Mikið rétt. Samruni stórfyrirtækja í auðhringi, stöðnun launa verkamanna, tilbúnar þarfir sem markaðurinn uppfyllir, hnattvæðing auðmagns og reglubundnar krísur heyra sögunni til. Bítt’íann, Marx!

Ekki nóg með það, heldur hélt skeggjaði karlfauskurinn að útborguð laun væru á kostnað gróða fyrirtækja. Einsog hagfræðingar af Heiðarsskólanum hafa síðar komist að er þetta ekki rétt, enda er hægt að láta þúsundkall breytast í tvo þúsundkalla með því að vera bara nógu hress.

Lipur hugur Heiðars hefur skipt um skoðun frá síðustu grein um hversvegna Thomas Piketty hefur rangt fyrir sér. Það er ekki vegna misskilnings fræðimannsins á ágæti kapítalismans, heldur því að Piketty sérvaldi gagnasöfn í kenninguna sína, gagnasöfn sem staðfestu hans fordómafullu og marxísku heimsmynd. Þar sem hugtakanotkun Heiðars eru engin takmörk sett kallar hann þennan undirlægjuhátt “data mining”, orð sem ómerkari fræðimenn nota venjulega um hefðbundna upplýsingaöflun úr stórum gagnagrunnum.

Og ekki einusinni raunveruleikinn hefur bönd á Heiðari. Fólk nú til dags getur ekki þakkað stéttabaráttu neitt, segir hann. Framfarirnar bara gerðust, fólk var bara svo hresst. Það fólk sem reyndi stéttabaráttu fór í Gúlagið og dó. Hér er erfitt að sjá hvort Heiðar vilji meina að Gúttóslagurinn hafi gerst í annarri vídd, eða hvort verkföll, óeirðir og launahækkanir af þeirra völdum séu bara ímyndun marxista.

“Það fólk sem trúir á skap­andi eyði­legg­ingu kvíðir ekki fram­tíð­inni,” segir Heiðar að lokum. Rústun gamalla vinnuhátta er nauðsynleg til að skapa nýja. Kapítalistar einsog Heiðar rífa niður gamlar verksmiðjur fullar af fólki og setja aðrar með róbótum í staðinn. Ef atvinnuleysingjarnir verða nógu hressir fá þeir jafnvel starf annarsstaðar — eða bætur, ef eitthvað er eftir af þeim í næstu fjárlögum — því einsog Heiðar sannaði í síðustu grein er ómögulegt að störfum sé útrýmt til lengdar, eða að tæknivæðing sé á kostnað nokkurs manns.

Þannig gerist veröldin bara fyrir utan glugga Heiðars, dag eftir liðlangan dag, meðan hann situr inni og rústar kenningum, tækniheitum, vísindamönnum og fræðasviðum með bros á vör, og smíðar af ódrepandi sköpunargleði nýjan og bjartari veruleika.